Spotkanie z organizacjami społecznymi: prawa kobiet.

W Czwartek 3.09 odbyło się czwarte spotkanie Zuzanny Rudzińskiej-Bluszcz z organizacjami społecznymi, którego tematem przewodnim były prawa kobiet.
Poniżej notatka ze spotkania.

Kandydatka społeczna zaczęła od wątków osobistych. Powiedziała, że to dzisiejsze spotkanie jest dla niej najbardziej „intymne”, bo na pytanie kim jest? zawsze odpowiada w pierwszej kolejności, że jest kobietą — to ta pierwsza tożsamość, później Polką, europejką, matką, prawniczką. Choć sama nigdy nie doświadczyła dyskryminacji jawnej, bezpośredniej, to z jej niejawnymi czy miękkimi formami miała do czynienia. Zdecydowała się kandydować także dlatego, że kobiety muszą być obecne w sferze publicznej, ich głos jest potrzebny. A młoda kobieta, która kandyduje na ważne stanowisko państwowe umacnia zmianę myślenia.

W odpowiedzi na nadesłane pytania i w oparciu o swoje doświadczenie w pracy w biurze Rzecznika Praw Obywatelskich Kandydatka wyróżniła następujące bloki tematyczne, w ramach których kobiety są dyskryminowane lub nie respektuje się ich praw. Są to:

1. Przemoc

  • Jednym z priorytetów obecnego Rzecznika Praw Obywatelskich jest przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet.  Dla Zuzanny Rudzińskiej-Bluszcz to też kwesta kluczowa. Skala i charakter przemocy domowej w Polsce pokazuje, że jest to sfera dyskryminacji ze względu na płeć. W 2019 roku 88 tysięcy osób było ofiarami przemocy, z czego 65 tysięcy to kobiety. Sygnały dotyczące wycofywanie się Polski z Konwencji Stambulskiej były niepokojące, gdyż stanowią krok wstecz w przestrzeganiu praw człowieka. To właśnie Konwencja wskazuje na takie standardy jak całodobowa linia dla osób doświadczających przemocy czy specjalny tryb przesłuchania osób wykorzystywanych seksualnie. Zamknięcie, związane z pandemią, znacznie pogorszyło sytuację. W biurze Rzecznika powstał krótki poradnik dla ofiar, jak mogą o siebie dbać i jak sobie radzić w sytuacji izolacji.
  • Projekt izolacji od sprawcy, który przeszedł w sejmie ponad partyjnymi podziałami, to duża pozytywna zmiana jednak jesteśmy dalej na początku drogi. Dalej nie ma odpowiedniej ochrony dla ofiar — w Polsce nie zapewnia się jej ze względu na przemoc ekonomiczną albo jeśli sprawcą przemocy jest były partner/mąż, z którym ofiara nie zamieszkuje.
  • Nie wszystkie jednostki terytorialne przyjmują lokalny programy antyprzemocowe. Niechlubnym przykładem jest tu Zakopane, które po raz 11 odmówiło wdrożenia takiego projektu. Wojewoda Małopolski jest to bezsilny i nie ma narzędzi, które mogłyby to w gminie wprowadzić. Z tym problemem wiąże się również odmowa finansowania takich programów.
  • W kontekście przemocy musimy patrzeć intersekcjonalnie, czyli tam, gdzie przecinają się różne szlaki dyskryminacyjne — te ze względu na płeć i ze względu na sprawność. Trzeba myśleć jak pomagać kobiecie z niepełnosprawnościami, którym sprawca przemocy pomaga np.w czynnościach dnia codziennego?
  • Potrzebujemy szkoleń dla policjantów. Oni są pierwszą linią frontu w kontakcie z ofiarą i to od ich wrażliwości zależy czy dojdzie do wtórnej wiktymizacji.
  • Z ustawy o państwowej kompensacie wobec ofiar przestępstw z użyciem pomocy, w zeszłym roku skorzystało tylko 26 ofiar, co w porównaniu do skali zjawiska jest kroplą w morzu potrzeb.

2. Przemoc seksualna

  • Kobiety molestowane seksualnie nie dysponują żadnymi efektywnymi narzędziami prawnymi, aby dochodzić swoich praw. Akcje #MeToo, która odbiła się szerokim echem w Stanach Zjednoczonych, w Polsce została wypłacona i niestety nie przyniosła większych skutków. Warto wrócić do tego tematu i znów zainicjować dyskusje, gdyż jest to ogromny problem w Polsce. Obecny Rzecznik Praw Obywatelskich wydał dwie publikacje w ostatnich miesiącach o molestowaniu seksualnym wśród studentów i studentek oraz o mobbingu w służbach mundurowych. Zuzanna Rudzińska-Bluszcz robiła analiza dotyczącą hostess, którymi zazwyczaj są młode dziewczyny stawiające pierwsze kroki na rynku pracy. Skala doświadczanego przez nie molestowania jest przerażająca.
  • Kolejnym ogromnym problemem jest przestępstwo zgwałcenia, które kodeks karnym definiuje poprzez przemoc. Potrzebujemy nowelizacji prawa karnego w tej kwestii. Powinny nam tu przyświecać przykłady Danii i Szwecji, gdzie wzrosła liczba wyroków skazujących i zgłoszonych przestępstw po wprowadzeniu definicji gwałtu jako każdego stosunku odbytego bez zgody. Podstawą jest jednak to, aby organy ścigania wierzyły ofiarom gwałtów, które zgłaszają do nich przestępstwo.

3. Równe traktowanie

  • Rzecznik Praw Obywatelskich pełni funkcję niezależnego organu ds. równego traktowania. Zakres ochrony przed dyskryminacją ze względu na płeć jest bardzo szeroki, ale ta ustawa w Polsce praktycznie się nie przyjęła — liczba wygranych spraw na jej podstawie jest do policzenia na palcach jednej ręki a ma ona już 10 lat. Musimy zwiększyć ilość powództw wytaczanych na podstawie tej ustawy, bo ona rzeczywiście chroni kobiety przed dyskryminacją.
  • Luka płacowa w Polsce to realny problem. Dane GUSu pokazują, że różnica ta jest na poziomie odchylenia ok. 9% od średniej krajowej — mężczyźni zarabiają statystycznie 9% więcej od średnim płacy w Polsce, a kobiety 9% mniej. Za tym oczywiście idzie niższa wysokość emerytury — średnia emerytura Polki jest o 19% niższa niż Polaka. Oczywiście wiek emerytalny ma tutaj znaczenie, ale główny wpływ ma na to jednak pensja. W rozwiązaniu tego problemu kluczowe jest nałożenie obowiązku jawności wynagrodzeń i publikowania analiz wynagrodzeń przez pracodawców

4.  Prawa reprodukcyjne kobiet

  • Aborcja: mamy poważne problemy z wykonywaniem ustawy, która w Polsce obowiązuje. Dostęp do aborcji zależy od regionu, w którym się mieszka, np. na Podkarpaciu według oficjalnych statystyk się ich prawie w ogóle nie przeprowadza, w niektórych województwach liczba zbiegów sięga kilkuset, a w innych kilku. Rolą rzecznika jest czuwanie, aby przepisy prawa były respektowane
  • Klauzula sumienia: to na państwie ciąży obowiązek wskazania pacjentowi nowego lekarza, jeżeli jego obecny powoła się na klauzulę sumienia, jednak Państwo tego wyroku nie wykonuje i pacjent jest pozostawiony sam sobie.
  • Kwestia in vitro — obecny Rzecznik Praw Obywatelskich był bardzo aktywny podczas wejścia ustawy w 2015 roku.

5. Edukacja obywatelska i seksualna w szkołach

  • Ten temat pojawia się w mediach w kontekście tęczowych piątków, ale jest on istotny tak po prostu. To organizacje społeczne często wypełniają luki, kiedy szkoła sobie nie daje rady. Ścierają się na tym polu dwa prawa — prawo rodziców do wychowania dzieci w zgodzie ze swoimi wartościami vs. prawo dziecka do otrzymania edukacji. Rozstrzyganie tego konfliktu powinno spoczywać na radzie rodziców jako lokalnej demokratycznej jednostce.
  • Poziom edukacji seksualnej, antydyskryminacyjnej, obywatelskiej jest niski lub żaden. Potrzebujemy tutaj zmian wprowadzanych systemowo, a nie punktowo.

6. Matki na rynku pracy.

  • kluczowe jest zapewnienie łatwego dostępu do usług opiekuńczych — żłobków, ale też usług w stosunku do opieki nad osobami niesamodzielnymi (np. dofinansowanie hospicjów), gdyż praca opiekuńcza głównie spada na kobiety.
  • Matki dzieci z niepełnosprawnościami na rynku pracy: obecne przepisy, które zabraniają podejmowania pracy przy podejmowaniu świadczeń pielęgnacyjnych, są z wielu przyczyn złe. Nie dość, że wykluczają takich rodziców z rynku pracy, to jeszcze nie pozwalają im na pozyskanie środków potrzebnych ze względu na specjalne potrzeby ich dziecka. Kolejnym problemem jest zróżnicowanie tych świadczeń ze względu na, to kiedy wystąpiła niepełnosprawność.

7. Porody

  • Kobiety często skazuje się na znoszenie bólu porodowego jako naturalnego. Dostęp do znieczulenia zależy od województwa, bo w lubuskim np. nie ma praktycznie anestezjologów, 75% znieczuleń dawanych jest w dużych miastach, a nie w mniejszych ośrodkach
  • Problemem jest również dostęp kobiet do pomocy od momentu, gdy zachodzą w ciąże, a nie jak już zaczynają rodzić. Musimy zadbać o równy dostęp do opieki ginekologicznej, szczególnie dla kobiet z niepełnosprawnościami.

8. Kobiety w życiu publicznym

  • Zuzanna Rudzińska-Bluszcz jest zwolenniczką suwaka w tej kwestii. Mamy dyrektywę unijną z zeszłego roku dotyczącą równowagi pomiędzy pracą a życiem prywatnym — czas wcielić ją w życie.

W ramach dyskusji wśród obecnych na spotkaniu omawialiśmy następujące tematy:

  • W kontekście przemocy seksualnej rozmawialiśmy o sposobie traktowania ofiar zgwałcenia przez wymiar sprawiedliwości — w sądzie, i przez obrońców oskarżonego. Może rozwiązaniem byłoby podjęcie debaty ze środowiskiem adwokackim i wypracowanie wytycznych czy standardów zachowania na sali sądowej. Potrzebna jest samoświadomość ze strony adwokatów, że mają do czynienia z osobą, która przeszła ciężką traumę.
  • Przemoc zdarza się również w kontekście opieki okołoporodowej. Badanie Fundacji Rodzić po Ludzku pokazuje, że prawie 20% kobiet doświadcza przemocy podczas porodu lub w czasie pobytu w szpitalu. Jest to szczególnie bezbronny dla kobiety moment — nie da się przecież wyjść w trakcie akcji porodowej ze szpitala. Niestety wiele matek doświadcza w nich przemocy psychicznej.
  • Jeśli chodzi o powiązania przemocy i pandemii koronawirusa to trzeba się przyglądać proporcjonalności stosowanych środków izolacji, jeśli chodzi o dostęp do bliskich. Noworodki i dzieci izolowane od matek w pierwszych tygodniach mogą myśleć, że ich matka zniknęła lub umarła.
  • Podział urlopów rodzicielskich i dyrektywa unijna dotycząca tej kwestii. Dzielnie opieki nad dzieckiem pomiędzy oboje rodziców, jest korzystne.  Ojcowie na urlopach tacierzyńskich nawiązują lepsze kontakty ze swoimi dziećmi. Oczywiście wymaga to zmiany obecnego myślenia o rolach i podziale pracy w domu.
  • Odcięcie finansowego wsparcia państwa organizacjom wspierającym ofiary przemocy. Dotyczy to np. Centrum Praw Kobiet, które od 22 lat pomaga takim osobom.
  • Policji oraz tego, że często kobiety są zniechęcane do zgłaszania aktów przemocy — to jest problem systemowy, który trzeba dogłębnie zbadać. Zaniżane są przez to również statystyki dotyczące przemocy domowej w Polsce.
  • Nierówności placowe oraz wcześniejszy wiek emerytalny, który dokłada się do tego, że to kobiety później wykonują nieodpłatną pracę opiekuńczą nad starszymi członkami rodziny.
  • Opieka naprzemienna i rodzice niewydolni wychowawczo.
  • Kobiety z niepełnosprawnością, które są zniechęcane do rodzenia dzieci. Jak działać w tych intersekcjonalnych przestrzeniach gdzie dyskryminacje nakładają się na siebie?

Dziękujemy wszystkim za spotkanie, które było nie tylko okazją do spotkania się i poznania ale również do wymiany wiedzy dotyczącej tego, co się w Polsce dzieje. To dzięki osobom na pierwszej linii frontu Rzecznik jest w stanie wykonywać swoją pracę.