• To, jak państwo traktuje osoby na granicy, definiuje stan praworządności w całym kraju. Bezpieczeństwo państwa nie może być realizowane kosztem elementarnych gwarancji praw człowieka.
• Trudno mi sobie to wyobrazić, by Rzecznik Praw Obywatelskich porzucił temat granicy.
• Umieszczanie małoletnich w ośrodkach strzeżonych jest praktyką sprzeczną z Konstytucją i zasadą nadrzędnego dobra dziecka.
• Bardzo ważne jest przeciwdziałanie mowie nienawiści, w tym narracji antyukraińskiej. W przypadku przestępstw z nienawiści, należy zweryfikować praktykę – czy organy ścigania właściwie badają motywację sprawcy.
• Należy walczyć ze stereotypizacją mniejszości romskiej i udzielać systemowej pomocy grupom wrażliwym (osoby z niepełnosprawnościami, dzieci) w kontekście wygaszania ochrony czasowej dla uchodźców z Ukrainy.

 

– To jedne z ważniejszych wypowiedzi kandydatki na urząd Rzecznika Praw Obywatelskich, mec. Sylwii Gregorczyk-Abram, podczas organizowanego przez Inicjatywę „Nasz Rzecznik” obywatelskiego wysłuchania w obszarze praw osób uchodźczych, migranckich i mniejszości. W zdalnym spotkaniu 7 lipca uczestniczyło ok. 30 osób, głównie przedstawicielek/i organizacji pozarządowych. Spotkanie poprowadziły Anna Duniewicz, koordynatorka Inicjatywy „Nasz Rzecznik” i Eliza Gaust, Koordynatorka Zespołu Praw Osób LGBT+ (Fundacja HaKoach, Koalicja Łódź Różnorodności), do niedawne koordynatorka Zespołu Praw Osób Uchodźczych, Migranckich i Mniejszości Inicjatywy. Na Polski Język Migowy spotkanie tłumaczyli p. Marta Krynicka i p. Dominik Muskała z Centrum Kształcenia Języka Migowego przy Polskim Związku Głuchych Oddziale Łódzkim.

 

Profil kandydatki:

Sylwia Gregorczyk-Abram to aktywistka społeczna i prawniczka z ponad 20-letnim stażem, współzałożycielka inicjatyw „Wolne Sądy” oraz Komitetu Obrony Sprawiedliwości (KOS). Posiada bogate doświadczenie w litygacji strategicznej przed trybunałami międzynarodowymi (TSUE, ETPCz) oraz w pracy pro bono z organizacjami pozarządowymi, w tym zajmującymi się prawami osób z doświadczeniem migracji i uchodźstwa oraz prawami mniejszości narodowych i etnicznych.

 

Fundamenty wizji RPO:

Kandydatka opiera swoją strategię na dwunastu priorytetach, kładąc nacisk na aktywność procesową Biura RPO, przywrócenie spotkań regionalnych oraz ścisłą współpracę ze społeczeństwem obywatelskim, w myśl zasady „nic o nas bez nas”.

• Kwestie graniczne i migracja: Mec. Gregorczyk-Abram jednoznacznie krytykuje praktykę tzw. pushbacków oraz czasowe zawieszanie prawa do azylu, uznając je za sprzeczne z Konstytucją RP i standardami międzynarodowymi. Postuluje włączenie RPO do ustawowego katalogu podmiotów monitorujących deportacje.
• Ochrona mniejszości i walka z dyskryminacją: Kluczowe cele to przeciwdziałanie mowie nienawiści (w tym coraz ostrzejszej narracji antyukraińskiej), walka ze stereotypizacją mniejszości romskiej oraz systemowa pomoc dla grup wrażliwych (osoby z niepełnosprawnościami, dzieci) w kontekście wygaszania ochrony czasowej dla uchodźców z Ukrainy.
• Niezależność urzędu: Kandydatka deklaruje pełną gotowość do konfrontacji z władzą wykonawczą w obronie praw podstawowych, podkreślając, że bezpieczeństwo państwa nie może być realizowane kosztem elementarnych gwarancji prawnych człowieka.

 

Doświadczenie i kompetencje zawodowe

Mec. Sylwia Gregorczyk-Abram prezentuje się jako praktyczka z głębokim zakorzenieniem w ochronie praw człowieka. Jej dotychczasowa ścieżka społeczna i zawodowa obejmuje:

Obszar
Edukacja	Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet w Manchesterze, Uniwersytet Yale, studia podyplomowe z socjologii medycyny i prawa karnego
Inicjatywy społeczne	Współzałożycielka „Wolnych Sądów” i Komitetu Obrony Sprawiedliwości (KOS)
Współpraca z NGO	Działalność pro bono dla m.in.: Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Fundacji Habitat for Humanity, La Strada, Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę
Praktyka procesowa	Prowadzenie ponad 100 postępowań dotyczących niezależności sądownictwa oraz spraw mniejszości przed ETPCz i TSUE.
Akcje graniczne	Współautorka inicjatywy „Adwokatura na granicy”, reagującej na kryzys humanitarny na granicy polsko-białoruskiej

 

Strategiczne priorytety urzędu RPO

1. Aktywność procesowa i litygacja strategiczna

Kandydatka planuje szerokie wykorzystanie instrumentów procesowych, w tym:

• przystępowanie do postępowań na zasadzie subsydiarności, co ma mieć walor zarówno symboliczny, jak i systemowy,
• inicjowanie postępowań przed TSUE i ETPCz w celu uzyskania wyroków, które staną się silnym narzędziem argumentacyjnym w relacjach z organami państwa,
• składanie wniosków o wszczęcie postępowań karnych w sprawach dotyczących funkcjonariuszy publicznych lub przestępstw ściganych z urzędu.

2. Współpraca z organizacjami pozarządowymi i środowiskiem akademickim

Mec. Gregorczyk-Abram widzi w NGO głównych partnerów Biura RPO. Postuluje:

• włączenie organizacji do procesów decyzyjnych na wczesnym etapie tworzenia dokumentów, a nie tylko w fazie opiniowania gotowych projektów,
• budowanie szerokich koalicji w celu mapowania problemów, których Biuro może nie dostrzegać samodzielnie.
• przywrócenie regularnych spotkań regionalnych, by skrócić dystans między urzędem RPO a obywatelem.

 

Sytuacja na granicy polsko-białoruskiej

Kandydatka wskazuje na „prymat bezpieczeństwa nad ochroną praw człowieka” jako niebezpieczny trend. Jej postulaty obejmują:

• Przeciwdzialanie pushbackom: Uznanie wywózek za naruszenie zasady non-refoulement. Zbiorowe wydalenia są sprzeczne z prawem międzynarodowym.
• Monitoring deportacji: Zmiana ustawy o cudzoziemcach w celu dopisania RPO do podmiotów monitorujących procesy deportacyjne, aby zapewnić realny dostęp do pomocy prawnej i obecność obserwatorów.
• Ochrona dzieci: Całkowity sprzeciw wobec umieszczania osób małoletnich w ośrodkach strzeżonych (współpraca z Rzecznikiem Praw Dziecka) oraz krytyka niemiarodajnych badań wieku (RTG nadgarstka), które obecnie służą do uzasadniania pushbacków.
• Kontrola użycia broni: Krytyka zbyt „blankietowego” podejścia do możliwości użycia broni przez funkcjonariuszy na granicy, co wymaga oceny pod kątem zasady proporcjonalności.
• Utworzenie terenowego pełnomocnika RPO w Polsce Wschodniej. To rażący paradoks, że region, w którym od lat trwa kryzys humanitarny, nie ma terenowego Biura RPO.

 

Pomoc osobom uchodźczym z Ukrainy

Luki w tzw. „ustawie wygaszającej” ochronę uchodźców z Ukrainy to drastyczny przykład legislacyjnego pośpiechu, który uderza w osoby najsłabsze. Podczas wysłuchania przywołano przypadek stuletniej kobiety, której rodzina po zaledwie pięciu dniach hospitalizacji starszej pani z Ukrainy otrzymała rachunek na kilkadziesiąt tysięcy złotych. Stało się tak, bo przez szybkie zmiany przepisów i brak indywidualizacji procesu, pacjentka „wypadła” z systemu ubezpieczeń.

W kontekście wygaszania ochrony czasowej (tzw. ustawa wygaszająca), mec. Sylwia Gregorczyk-Abram zwraca uwagę na:

• Ryzyko wykluczenia: Nagłe pozbawienie świadczeń medycznych i socjalnych grup wrażliwych (seniorzy, osoby z niepełnosprawnościami) prowadzi do wykluczenia, a nawet bezdomności.
• Indywidualizacja procesów: Potrzeba odrębnego traktowania osób w trudnej sytuacji życiowej zamiast stosowania automatycznych rozwiązań ustawowych.
• Rola edukacyjna: Promowanie edukacji antydyskryminacyjnej w szkołach jako fundamentu mądrej strategii integracyjnej.

 

Mniejszość romska i mniejszości etniczne

Analiza sytuacji mniejszości romskiej wykazała m.in.:

• problem arbitralnych wyburzeń osad romskich (np. sprawa we Wrocławiu prowadzona przed ETPCz).
• systemową dyskryminację w edukacji, przejawiającą się m.in. nieuzasadnionym umieszczaniem dzieci romskich w szkołach specjalnych.
• wpływ szkodliwych stereotypów na nastawienie organów państwa.

 

Mowa nienawiści i przestępstwa z nienawiści

Kandydatka zauważa 66-procentowy wzrost przestępstw motywowanych uprzedzeniami wobec osób narodowości ukraińskiej. Proponuje:

• Lepsze badanie motywacji sprawców przez policję i prokuraturę, w tym badanie motywacji ksenofobicznej, a nie tylko samego czynu zabronionego,

• Szkolenia dla sędziów i organów ścigania w zakresie rozpoznawania mowy nienawiści.
• Zdecydowane reakcje Biura RPO na wypowiedzi polityków, które eskalują napięcia społeczne.

• Interwencje w przypadkach, gdy politycy przekraczają granice wolności słowa, zatruwając debatę publiczną.

 

Funkcjonowanie Biura RPO

Kandydatka odniosła się również do wyzwań instytucjonalnych stojących przed urzędem:

• Czas odpowiedzi: Przyznaje, że półroczny czas oczekiwania na odpowiedź Biura jest problematyczny. Planuje przegląd procedur wewnętrznych, aby przyspieszyć komunikację bez obniżania rzetelności merytorycznej. Sprawna praca Biura wymaga zwiększenia finansowania państwa na jego pracę, z korzyścią dla osób składających skargi i zwracających się o pomoc.
• Pełnomocnicy terenowi: Postuluje otwarcie biura terenowego w Polsce Wschodniej, co jest kluczowe w obecnej sytuacji geopolitycznej. Realizacja tego celu zależy jednak od zwiększenia budżetu Urzędu.
• Dofinansowanie: Podkreśla konieczność walki o zasoby kadrowe i finansowe, bez których monitorowanie miejsc detencji i interwencje terenowe są utrudnione.

 

Współpraca z organizacjami społecznymi

RPO nie może być warszawskim urzędnikiem – musi czerpać wiedzę od aktywistów, którzy są „uszami i oczami” systemu na granicy czy w ośrodkach dla uchodźców.

Mec. Gregoryczk-Abram podkreśla konieczność realnych konsultacji z grupami wrażliwymi ( np. mniejszościami etnicznymi) oraz organizacjami je wspierającymi w projektowaniu systemowych rozwiązań. Chce też w taki sposób konsultować wystąpienia generalne Biura RPO.

 

Kluczowe cytaty

„Jeśli Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich odwróci się od osób poszukujących ochrony albo odwróci się od mniejszości […], to jego istnienie po prostu straci sens”.

„Rzecznik, który by porzucił temat granicy, no naprawdę trudno mi sobie to wyobrazić”.

„To jest prosta zasada: nic o nas bez nas. […] Ważne jest to, żeby w całym tym procesie zbiurokratyzowania nie zgubić człowieka”.

„Mądre konsultacje i zapytanie kilku podmiotów to jest czas i wysiłek, ale trzeba tej pokusie pójścia na skróty nie ulec”.

 

Bardzo dziękujemy Kandydatce na urząd RPO za czas dla nas i wyczerpujące odpowiedzi. W czasach, gdy bezpieczeństwo państwa staje się wygodną wymówką dla zawieszania praw człowieka, a polityczny kapitał zbija się na mowie nienawiści i deptaniu ludzkiej godności, liczymy na niezłomność urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich.

 

Inicjatywę na rzecz najwyższych standardów wyboru Rzecznika Praw Obywatelskich i obywatelskie spotkania z kandydatami na urząd RPO wspiera Fundusz Obywatelskim im. Ludwiki i Henryka Wujców.