Stanowisko Inicjatywy „Nasz Rzecznik” wobec projektu rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej zmieniającego rozporządzenie w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego
Inicjatywa „Nasz Rzecznik” w pełni popiera projekt rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej, uchylający zapisy § 1 pkt 5-7 rozporządzenia MEN z dn. 26 lipca 2018 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego. Z uznaniem przyjmujemy projektowane zmiany, umożliwiające uczniom i uczennicom z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym posiadanie swojej reprezentacji w samorządzie uczniowskim, co zwiększy ich wpływ na codzienne życie szkoły i na sprawy bezpośrednio ich dotyczące.
Wprowadzenie wymogu tworzenia samorządu uczniowskiego w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych specjalnych oraz innych rodzajach placówek edukacyjnych dla uczniów i uczennic z niepełnosprawnościami to ważny, wielokrotnie podnoszony postulat Zespołu Edukacja Włączająca Inicjatywy „Nasz Rzecznik”. Zgłaszaliśmy go m.in. w lipcu 2025 r. podczas konsultacji publicznych zawetowanego przez Prezydenta RP projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (UD 222), na konferencjach i spotkaniach Ministerstwa Edukacji Narodowej z organizacjami pozarządowymi, czy na forum organów pomocniczych – Rady ds. Równego Traktowania przy MEN oraz Rady ds. Polityki Młodzieżowej przy MEN i Rady Dialogu z Młodym Pokoleniem przy Przewodniczącym Komitetu ds. Pożytku Publicznego. Był to jeden ze sztandarowych postulatów kolejnych edycji kampanii społecznej „Szkoła przyjazna dla neuroróżnorodności. Szkoła przyjazna dla każdego człowieka” młodych samorzeczników/czek w spektrum autyzmu z Klubów Świadomej Młodzieży Fundacji Autism Team, które wspieraliśmy jako Inicjatywa.
Projektowana zmiana jest również zgodna z postanowieniami art. 12 Konwencji ONZ o prawach dziecka oraz Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, które wskazują na konieczność zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami pełnego i skutecznego uczestnictwa w życiu społecznym na zasadzie równości
z innymi osobami.
Dotychczasowy brak wymogu tworzenia samorządów uczniowskich w szkołach specjalnych i innych placówkach szkolnych dla uczniów i uczennic z niepełnosprawnościami i ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w jaskrawy sposób narusza ich podmiotowość i zasadę równego traktowania. Nie motywuje młodych ludzi do włączania się w życie szkoły, odbiera im sprawczość, podmiotowość i wpływ na kształtowanie swojego bezpośredniego otoczenia. Pozbawia ich możliwości uczenia się w praktyce partycypacji publicznej. Zmniejsza wiarę młodych osób
z niepełnosprawnościami w sens angażowania się w sprawy bezpośrednio ich dotyczące.
„Nie możemy deklarować, że celem edukacji specjalnej jest rozwijanie samodzielności i sprawczości, a jednocześnie systemowo odbierać uczniom i uczennicom możliwość decydowania. Jeśli uzależniamy prawo do współdecydowania od poziomu funkcjonowania poznawczego czy sposobu komunikacji, to nie przygotowujemy ich do samostanowienia – uczymy ich podporządkowania i zależności od innych” – przekonuje członkini Zespołu Edukacja Włączająca, Paulina Zawadzka (prezeska Fundacji Artonomia). „To nie uczniowie powinni udowadniać, że są wystarczająco kompetentni, by mieć głos. To szkoła powinna udowodnić, że potrafi stworzyć warunki, w których każdy głos może zostać usłyszany”.
Ministerstwo Edukacji Narodowej słusznie wskazuje, że „wprowadzenie obowiązku tworzenia samorządów uczniowskich w szkołach specjalnych dla dzieci i młodzieży
z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych i specjalnych ośrodkach wychowawczych dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych wpisuje się w założenia Reformy 26 Kompas Jutra, które przewidują wzmacnianie poczucia sprawczości wśród uczniów. Rozwijanie tej sprawczości zostało ponadto przewidziane jako jeden z kluczowych obszarów obowiązującej od roku szkolnego 2026/2027 podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej,
w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (…).”
Naszym zdaniem włączający charakter wprowadzonych w drodze rozporządzenia rozwiązań powinien być kontynuowany na etapie ich ewaluacji. Powinna ona uwzględniać perspektywę samych uczniów i uczennic ze szkół i placówek objętych projektowaną zmianą.
Aby nowe zapisy, wzmacniające sprawczość i podmiotowość uczniów i uczennic z niepełnosprawnościami, miały trwały charakter oraz korzystały z najsilniejszych gwarancji prawnych wynikających z art. 92 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zwracamy się do Ministerstwa Edukacji Narodowej o rozważenie wprowadzenia ww. zmiany na poziomie ustawowym.
