W odpowiedzi na ogłoszone przez Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych warsztaty konsultacyjne dotyczące przyszłego modelu orzekania o niepełnosprawności (https://niepelnosprawni.gov.
Oczekiwania Inicjatywy Nasz Rzecznik i ruchu społecznego Godność i Wsparcie Drogą i Nadzieją w sprawie reformy orzecznictwa o niepełnosprawności
Reforma orzecznictwa musi uwzględniać specyfikę różnych rodzajów niepełnosprawności i wynikające z nich potrzeby.
Orzekanie powinno odbywać się w jednym, dostępnym architektonicznie miejscu, lub w razie takiej potrzeby – w miejscu zamieszkania osoby orzekanej. Obecne orzekanie w kilku miejscach – dla różnych celów – jest kosztowne dla budżetu państwa i uciążliwe dla osób z niepełnosprawnościami.
Cały proces orzekania – od złożenia wniosku, poprzez uzyskanie orzeczenia oraz proces odwoławczy – musi być dostępny dla osób z różnymi niepełnosprawnościami, zgodnie z ustawą o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. W obecnym wielotorowym systemie orzekania część osób z niepełnosprawnościami nie będzie w stanie zapewnić sobie niezbędnego wsparcia, gdy zabraknie osoby dotychczas ją wspierającej.
Powinno powstać Krajowe Centrum Orzekania o Niepełnosprawności i jego terenowe oddziały, z wykorzystaniem obecnych zasobów oddziałów ZUS oraz komisji orzeczniczych prowadzonych przez samorządy.
Orzekanie powinno być zgodne z aktualną wiedzą medyczną i obejmować:
- diagnozę medyczną;
- diagnozę funkcjonalną;
- diagnozę potencjału oraz dynamikę potrzeb (np. zmienność potrzeb wraz z wiekiem, pogorszeniem stanu zdrowia);
- ustalenie indywidualnego, elastycznego pakietu wsparcia dla osoby z niepełnosprawnością, obejmującego aktualnie funkcjonujące rozwiązania i uwzględniającego te, które mogą pojawić się w przyszłości: w zakresie prawa, związane z rozwojem medycyny, postępem technologicznym, dostępem do nowych usług itp.
Orzeczenie powinno być wydawane na stałe, jeśli zgodnie z aktualną wiedzą medyczną niepełnosprawność jest trwała.
Należy wprowadzić zasadę wydawania osobom dorosłym orzeczeń o niepełnosprawności na stałe, jeżeli zostały wydane wcześniej przynajmniej trzy kolejne orzeczenia na czas określony lub kolejne orzeczenia zostały wydane na czas określony na łączny okres 10 lat.
Niepełnosprawność dziecka powinno się orzekać na okres nie krótszy niż 5 lat, o ile stan dziecka nie ulegnie znacznej poprawie. Okres pięciu lat pozwoli lepiej zweryfikować efekty rehabilitacji, włączenia społecznego i stosowanych dotąd środków terapeutycznych. Da lepszy obraz poprawy stanu zdrowia dziecka bądź braku tej poprawy. Skróci kolejki oczekujących na wydanie orzeczenia, ułatwi rodzicom i opiekunom gromadzenie niezbędnej dokumentacji, mniej zakłóci funkcjonowanie rodziny.
Na orzeczeniu powinny być wymienione wszystkie symbole niepełnosprawności, bez względu na ich stopień. Dotychczasowa praktyka, kiedy na orzeczeniu widniały maksymalnie trzy rodzaje niepełnosprawności rodziła komplikacje, generowała koszty (konieczność ponownego orzekania się) i wykluczała z należnego wsparcia osoby, które miały niepełnosprawność nieuwzględnioną w orzeczeniu.
Ważne, by komisja orzecznicza nie podważała przedłożonej dokumentacji medycznej i opinii lekarzy specjalistów. Dostarczone dokumenty i opinie medyczne uwzględniają funkcjonowanie osoby z niepełnosprawnością w dłuższym okresie, w tym zdolność lub niezdolność do samodzielnego i bezpiecznego funkcjonowania, jak również okresowe pogorszenia i sytuacje kryzysowe. Ocena komisji nie powinna opierać się na krótkiej obserwacji podczas posiedzenia komisji. Komisja, która nie podzieliła wniosków wynikających z dokumentacji medycznej, opinii specjalistów lub informacji uzyskanych od osób wspierających, powinna wskazać powody ich nieuwzględnienia w uzasadnieniu.
Komisja powinna podpierać się wyłącznie uznanymi narzędziami diagnostycznymi, dostosowanymi do specyfiki danej niepełnosprawności. Pożądanym kierunkiem jest wyznaczanie składu komisji orzeczniczej w oparciu o rodzaj niepełnosprawności (by zasiadał w niej specjalista właściwy dla danego rodzaju niepełnosprawności, rozumiejący jej specyfikę). W komisji, której zadaniem byłoby przyznawanie nie tylko świadczeń rentowych, powinien zasiadać również specjalista posiadający wiedzę o innych świadczeniach i usługach przyznawanych osobom z niepełnosprawnościami.
W trakcie orzekania oprócz pytań zamkniętych powinny być zadawanie także pytania otwarte, np. „Jakie ma Pan/i trudności w codziennym życiu?”.
Na prośbę osób wspierających należy zapewnić możliwość ich udziału na osobnym posiedzeniu komisji, aby mogły bez skrępowania obecnością wspieranych osób z niepełnosprawnościami udzielić komisji informacji o ich codziennym funkcjonowaniu (dotyczy orzekanych osób niepełnoletnich). W przypadku orzekanych osób dorosłych, które nie mogą samodzielnie przedstawić swoich potrzeb, należy zapewnić możliwość dołączenia do wniosku pisma od osoby orzekanej i/lub osoby wspierającej, informującego o sytuacji zdrowotnej i funkcjonowaniu osoby z niepełnosprawnością w codziennym życiu.
Należy zrezygnować w orzeczeniu z określeń “niezdolny do pracy” i “niezdolny do samodzielnej egzystencji” na rzecz określenia, jakiego konkretnego rodzaju wsparcia udziela się osobie orzekanej: przysługujące jej świadczenia pieniężne i usługi.
* * *
W odniesieniu do rozpoczynających się w dn. 28 września 2026 r. warsztatów konsultacyjnych dotyczących reformy orzecznictwa, postulujemy, by kolejne spotkania konsultacyjne odbywały się z odpowiednim (co najmniej miesięcznym) wyprzedzeniem, aby umożliwić każdej zainteresowanej osobie uczestnictwo. Oczekujemy na zamieszczenie na stronie internetowej programu warsztatów oraz materiałów poddanych pod konsultacje – w formatach dostępnych dla osób z niepełnosprawnościami. Jest to niezbędne do przygotowania się do udziału w spotkaniach konsultacyjnych.
Od dawna apelujemy o przeprowadzenie szerokich, merytorycznych konsultacji społecznych przy aktywnym udziale osób z niepełnosprawnościami, osób je wspierających i sojuszników. Konieczne jest zapewnienie pełnej dostępności osobom z niepełnosprawnościami uczestniczącym w konsultacjach, ze szczególnym uwzględnieniem polskiego języka migowego, tekstu łatwego do czytania i rozumienia, komunikacji alternatywnej i konsultacji online na dostępnym komunikatorze.
Dziękujemy wszystkim osobom, które pracowały nad dokumentem i nadesłały swoje uwagi.
