24 czerwca 2026 r., po formalnym zgłoszeniu w Sejmie kandydatów na urząd Rzecznika Praw Obywatelskich: mec. Sylwii Gregorczyk -Abram oraz p. Adama Borowskiego, oboje kandydaci otrzymali kwestionariusz opracowany przez Zespoły Inicjatywy „Nasz Rzecznik”, z prośbą o jego wypełnienie do dn. 10 lipca 2026 r.

10 lipca otrzymaliśmy wypełniony kwestionariusz od mec. Sylwii Gregorczyk-Abram. Dziękujemy Kandydatce za udzielenie odpowiedzi na wszystkie zadane pytania. Oto treść pytań i udzielonych nam odpowiedzi:

 

Kwestionariusz pytań do osób kandydujących na urząd RPO, opracowany przez Inicjatywę „Nasz Rzecznik”

 

Szanowna Pani,

serdecznie zapraszamy do wypełnienia kwestionariusza pytań do osób kandydujących na urząd RPO. Kwestionariusz został opracowany przez zespoły Inicjatywy „Nasz Rzecznik”, która zrzesza blisko 170 organizacji społecznych, na podstawie Ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich, naszych doświadczeń współpracy z Biurem RPO oraz ważnych tematów poruszanych w toku prac zespołów. Pani odpowiedzi zostaną przeanalizowane, podsumowane i udostępnione na stronie www.naszrzecznik.pl. Będą się z nimi mogły zapoznać wszystkie osoby, dla których wybory Rzecznika Praw Obywatelskich to ważna sprawa.

Zachęcamy do udzielenia odpowiedzi na wszystkie pytania, mimo że kwestionariusz tego nie wymaga. Odpowiedzi można udzielać do dn. 10 lipca 2026 r., choć wcześniejsze wypełnienie kwestionariusza pozwoli na szybsze udostępnienie Pani odpowiedzi. Będzie też bardzo pomocne przy efektywnym planowaniu wysłuchań publicznych.

Dziękujemy za Pani zaangażowanie i poświęcony czas.

===========================================

PYTANIA WSTĘPNE:

1. Prosimy o przedstawienie krótkiej wizji sprawowania urzędu: priorytety, planowane zmiany, kontynuacja określonych działań itp.

Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich jest konstytucyjnym strażnikiem praw i wolności jednostki. Jego siłą są niezależność, profesjonalizm, wiarygodność oraz zdolność do skutecznego działania ponad bieżącymi sporami politycznymi. O skuteczności Rzecznika nie decyduje liczba wystąpień czy prowadzonych postępowań, ale rzeczywisty wpływ na poprawę sytuacji obywateli oraz zdolność do rozwiązywania problemów prowadzących do naruszeń ich praw.

Rzecznik powinien w pełni wykorzystywać kompetencje przyznane mu przez ustawę, kierując się ich skutecznością oraz dobrem obywateli. Dotyczy to zarówno udziału w postępowaniach przed sądami krajowymi i międzynarodowymi, monitorowania wykonywania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak również przedstawiania rekomendacji służących poprawie jakości prawa i funkcjonowania instytucji publicznych. Każda indywidualna sprawa powinna być traktowana nie tylko jako problem konkretnego człowieka, ale również jako źródło wiedzy o funkcjonowaniu państwa i impuls do identyfikowania problemów o charakterze systemowym.

Warunkiem skuteczności urzędu jest jego dostępność. Rzecznik powinien być obecny nie tylko w Warszawie, ale w całej Polsce. Regularne spotkania regionalne oraz bezpośredni kontakt z obywatelami pozwalają dostrzegać problemy, które często nie są widoczne z perspektywy administracji centralnej, a jednocześnie budują zaufanie do instytucji państwa.

Kluczowym partnerem Rzecznika są organizacje społeczne, lokalni liderzy i liderki oraz środowiska obywatelskie. To oni bardzo często jako pierwsi dostrzegają nowe zagrożenia dla praw człowieka, identyfikują problemy grup znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji oraz wypracowują rozwiązania odpowiadające na rzeczywiste potrzeby społeczne. Biuro Rzecznika powinno pozostawać otwarte na współpracę z organizacjami reprezentującymi różne środowiska i różne punkty widzenia, tworząc przestrzeń do rzetelnej, opartej na wzajemnym szacunku debaty.

Choć obowiązkiem Rzecznika jest reagowanie na działania władz publicznych prowadzące do naruszeń praw i wolności obywatelskich, równie istotne jest prowadzenie z organami państwa stałego i merytorycznego dialogu. Tam, gdzie jest to możliwe, rozmowa, przedstawienie argumentów i wspólne poszukiwanie rozwiązań powinny poprzedzać wystąpienia generalne czy inne formalne środki działania. Niezależność Rzecznika nie wyklucza współpracy z władzami – przeciwnie, zwiększa szansę na skuteczne rozwiązywanie problemów obywateli.

Rzecznik powinien również aktywnie uczestniczyć w debacie publicznej, przypominając, że prawa człowieka przysługują każdemu. Szczególnym obowiązkiem tego urzędu jest zabieranie głosu wtedy, gdy określone grupy społeczne stają się przedmiotem uprzedzeń, dezinformacji, stygmatyzacji lub prób wykluczania z debaty publicznej. Ochrona praw człowieka wymaga nie tylko reagowania na konkretne naruszenia, ale także konsekwentnego budowania kultury szacunku, równego traktowania i odpowiedzialności za słowo w życiu publicznym.

Równie ważnym elementem działalności Rzecznika jest otwarta i zrozumiała komunikacja z obywatelami. Rzecznik powinien na bieżąco wyjaśniać, jakie działania podejmuje, dlaczego je podejmuje oraz jakie znaczenie mają one dla codziennego życia ludzi. Ochrona praw człowieka nie może być komunikowana wyłącznie językiem prawniczym. Obywatele powinni rozumieć, w jaki sposób działania Rzecznika przekładają się na ich bezpieczeństwo, dostęp do ochrony zdrowia, edukacji, wymiaru sprawiedliwości czy usług publicznych. Tylko urząd prowadzący stały dialog ze społeczeństwem może budować zaufanie i wzmacniać świadomość obywatelską.

Integralną częścią misji Rzecznika pozostaje edukacja obywatelska. Budowanie świadomości prawnej społeczeństwa, upowszechnianie wiedzy o prawach człowieka oraz dostępnych środkach ich ochrony stanowi jeden z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania naruszeniom praw i wolności.

We wszystkich podejmowanych działaniach podstawowym punktem odniesienia powinna pozostawać godność człowieka. Za każdą sprawą prowadzoną przez Rzecznika stoi konkretny człowiek i jego historia. Rolą Rzecznika jest zapewnienie, aby każdy – niezależnie od swoich poglądów, pochodzenia, wieku, płci, niepełnosprawności, wyznania czy sytuacji życiowej – mógł liczyć na jednakową ochronę swoich praw i wolności.

2. Zgodnie z USTAWĄ z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2024 r., poz. 1264), Rzecznikiem może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną. Ważnym dowodem na wrażliwość społeczną osoby kandydującej na urząd RPO jest jej wcześniejsze zaangażowanie/ działalność społeczna na rzecz praw człowieka, równego traktowania wszystkich osób, wspierania grup wrażliwych i przeciwdziałania dyskryminacji.

Proszę krótko opisać swoją sylwetkę, wykazując spełnienie ustawowych wymogów: wykształcenie i wiedza prawnicza, doświadczenie zawodowe oraz posiadany autorytet, a także wcześniejsze zaangażowanie (zawodowe lub pozazawodowe) wskazujące na Pani wrażliwość społeczną.

Jestem adwokatką i obrończynią praw człowieka. Od ponad dwudziestu lat angażuję się w działalność społeczną na rzecz ochrony praw i wolności obywatelskich, a od 2010 roku łączę aktywizm z praktyką zawodową adwokatki.

Jestem absolwentką Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W trakcie studiów byłam stypendystką Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz otrzymałam stypendium na Uniwersytecie w Manchesterze. Ukończyłam Centrum Studiów Prawa Amerykańskiego, studia podyplomowe z zakresu prawa medycznego, bioetyki i socjologii medycyny na Uniwersytecie Warszawskim oraz prawa karno-skarbowego i gospodarczego na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 2010 roku zostałam wpisana na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie.

Od początku swojej drogi zawodowej angażuję się w sprawy dotyczące ochrony standardów praw człowieka, współpracując z organizacjami społecznymi oraz reprezentując osoby szczególnie narażone na naruszenia ich praw i wolności. Moja działalność obejmuje między innymi sprawy związane z ochroną dzieci przed przemocą seksualną, przeciwdziałaniem przemocy domowej, ochroną praw osób z niepełnosprawnościami, zwalczaniem dyskryminacji i handlu ludźmi oraz ochroną praw osób poszukujących ochrony międzynarodowej.

W swojej działalności publicznej angażuję się również w ochronę wolności zgromadzeń i wolności słowa. Współorganizowałam pomoc prawną dla uczestników pokojowych protestów oraz osób podejmujących działalność obywatelską, które w związku z tym stawały się przedmiotem postępowań lub innych form nacisku ze strony władz publicznych.

Szczególne miejsce w mojej działalności zajmuje ochrona praworządności oraz prawa obywateli do niezależnego sądu. W 2017 roku współtworzyłam Fundację Wolne Sądy, której pozostaję członkinią zarządu. W  2018 roku byłam jedną z inicjatorek Komitetu Obrony Sprawiedliwości (KOS) – platformy współpracy organizacji pozarządowych monitorujących naruszenia niezależności sądów i prokuratury oraz zapewniających pomoc prawną osobom poddawanym represjom za obronę praworządności.

Posiadam wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu strategicznych postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka oraz Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Reprezentuję obywateli w sprawach wynikających z naruszeń standardów państwa prawa, w tym prawa do niezależnego i bezstronnego sądu. Reprezentuję również sędziów, w tym sędziów Sądu Najwyższego, którzy byli poddawani postępowaniom dyscyplinarnym i innym formom represji w związku z wykonywaniem obowiązków orzeczniczych. Czterokrotnie występowałam przed Wielką Izbą Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Prowadzone przeze mnie postępowania doprowadziły między innymi do wydania przez Europejski Trybunał Praw Człowieka środków tymczasowych wstrzymujących działalność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego oraz nakazujących umożliwienie wykonywania obowiązków przez prawidłowo wybranych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Przyczyniły się również do wydania szeregu istotnych wyroków ETPCz i TSUE dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, niezależności sądów oraz prawa obywateli do skutecznej ochrony sądowej.

Wspólnie z Fundacją Wolne Sądy współtworzyłam międzynarodowy projekt Justice 24, którego celem było dokumentowanie zbrodni wojennych popełnianych przez Federację Rosyjską w Ukrainie oraz wspieranie ofiar w dochodzeniu ich praw.

Istotną część mojej działalności stanowią edukacja prawna oraz działania na rzecz wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego. Jestem pomysłodawczynią i wieloletnią koordynatorką Tygodnia Konstytucyjnego – realizowanego przez blisko dziesięć lat ogólnopolskiego programu edukacyjnego, w ramach którego prawniczki i prawnicy prowadzili w szkołach lekcje poświęcone Konstytucji, prawom człowieka oraz zasadom demokratycznego państwa prawa. Jestem także współautorką podręczników dla uczniów i nauczycieli oraz materiałów i platform edukacyjnych poświęconych demokracji, prawom człowieka i integracji europejskiej. Prowadzę również zajęcia dla aplikantów adwokackich w Izbie Adwokackiej w Warszawie.

Od maja 2025 roku do czerwca 2026 roku pełniłam funkcję Przewodniczącej Komisji do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015–2023, powołanej przez Prezesa Rady Ministrów. Komisja bada i dokumentuje przypadki naruszeń praw i wolności obywatelskich oraz przygotowuje rekomendacje służące odbudowie standardów państwa prawa i zapobieganiu podobnym nadużyciom w przyszłości.

Jestem autorką i współautorką publikacji naukowych dotyczących ochrony praw człowieka w systemie europejskim, roli Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w ochronie jednostki, wykorzystania pytań prejudycjalnych i postępowań strategicznych w ochronie praw obywateli, niezależności sądownictwa oraz znaczenia społeczeństwa obywatelskiego i samorządów zawodowych dla funkcjonowania demokratycznego państwa prawa.

Konsekwentnie rozwijam również kompetencje przywódcze i zarządcze. W 2021 roku zostałam wybrana do Maurice R. Greenberg World Fellows Program na Uniwersytecie Yale – programu przywódczego skupiającego liderów z całego świata. Ukończyłam Leadership Academy for Poland, jeden z najbardziej cenionych programów rozwoju przywództwa w Europie, koncentrujący się na zarządzaniu organizacjami, przywództwie publicznym i budowaniu zdolności instytucjonalnych. Od 2025 roku uczestniczę również w programie Women Changemakers prowadzonym przez Georgetown Institute for Women, Peace and Security przy Georgetown University, zrzeszającym liderki życia publicznego zaangażowane w działania na rzecz praw człowieka, demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Zdobyte doświadczenie wykorzystuję do wzmacniania polskich instytucji obywatelskich i ochrony praw osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji.

Za działalność zawodową i społeczną zostałam uhonorowana między innymi nagrodą „Złoty Paragraf” dla najlepszego adwokata oraz tytułem „Prawnik Pro Bono”. Otrzymałam również odznakę „Adwokatura Zasłużonym”, przyznawaną przez Naczelną Radę Adwokacką.

3. Osoba kandydująca na urząd RPO musi zachować partyjną niezależność, a sprawując urząd wykazywać się bezstronnością.
4. Czy należy Pani do partii politycznej? TAK/NIE
5. Czy kiedykolwiek publicznie deklarowała Pani poparcie dla jakiejś partii politycznej? TAK/NIE
6. Jeśli kiedykolwiek publicznie należała Pani lub deklarowała Pani poparcie dla jakiejś partii politycznej, proszę krótko opisać swoje stanowisko i ewentualne związki z partią obecnie.
7. Zgodnie z Ustawą o RPO, Rzecznik współdziała ze stowarzyszeniami, ruchami obywatelskimi, innymi dobrowolnymi zrzeszeniami i fundacjami oraz z zagranicznymi i międzynarodowymi organami i organizacjami na rzecz ochrony wolności i praw człowieka i obywatela, także w zakresie równego traktowania. Czy jest Pani otwarta na taką współpracę? Jeśli nie, proszę uzasadnić, dlaczego.

TAK

Jeśli miała Pani okazję należeć bądź współpracować ze stowarzyszeniami, ruchami obywatelskimi, innymi dobrowolnymi zrzeszeniami i fundacjami oraz/lub z zagranicznymi i międzynarodowymi organami i organizacjami na rzecz ochrony wolności i praw człowieka i obywatela, także w zakresie równego traktowania, proszę wskazać, co to były za podmioty, a także krótko opisać najważniejsze pola współpracy.

Współpracowałam z Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę (dawniej Fundacją Dzieci Niczyje), reprezentując dzieci pokrzywdzone przestępstwami seksualnymi oraz ich rodziny w postępowaniach karnych i cywilnych, w tym przed Sądem Najwyższym.

Przez wiele lat współpracowałam z Helsińską Fundacją Praw Człowieka, zarówno przy prowadzeniu strategicznych postępowań dotyczących ochrony praw człowieka, jak i projektach edukacyjnych oraz publikacjach poświęconych wykorzystaniu pytań prejudycjalnych w ochronie praw jednostki.

Kampania Przeciw Homofobii, prowadząc strategiczne postępowania sądowe dotyczące ochrony osób LGBT+ przed dyskryminacją i mową nienawiści.

Stowarzyszeniem Interwencji Prawnej oraz Fundacją Ocalenie, udzielając pomocy prawnej osobom poszukującym ochrony międzynarodowej i angażując się w działania na rzecz ochrony praw uchodźców i migrantów.

La Strada – Fundacją Przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu, zapewniając pomoc prawną i konsultacje osobom pokrzywdzonym handlem ludźmi.

Habitat for Humanity Poland, wspierając działania dotyczące prawa do mieszkania, kooperatyw mieszkaniowych oraz przeciwdziałania wykluczeniu mieszkaniowemu.

Fundację Ius Medicinae przy działaniach na rzecz wdrażania w Polsce modelu Housing First (Najpierw Mieszkanie) dla osób w kryzysie bezdomności.

Angażowałam się również w działania Kamilańskiej Misji Pomocy Społecznej, wspierając osoby przebywające w Pensjonacie Socjalnym św. Łazarza.

Fundację Po Drugie, w szczególności inicjatywy skierowane do młodych kobiet i matek z dziećmi znajdujących się w kryzysie bezdomności.

Fundacją Robinson Crusoe, zapewniając wsparcie prawne organizacji pomagającej młodym osobom opuszczającym pieczę zastępczą.

Amp Futbol Polska, zapewniając bieżącą pomoc prawną oraz uczestnicząc w opracowywaniu zasad funkcjonowania turnieju Amp Futbol Cup.

Fundacji SOK, obejmujące edukację i integrację dzieci z doświadczeniem migracji i uchodźstwa oraz organizację pomocy prawnej.

Jestem współzałożycielką i członkinią zarządu Fundacji Wolne Sądy, prowadzącej działalność edukacyjną oraz strategiczne postępowania sądowe dotyczące praworządności i ochrony praw człowieka.

Byłam współinicjatorką Komitetu Obrony Sprawiedliwości (KOS) – platformy współpracy organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony praworządności. W ramach KOS współpracowałam m.in. z Amnesty International Polska, Helsińską Fundacją Praw Człowieka, Stowarzyszeniem Sędziów Polskich „Iustitia”, Stowarzyszeniem Sędziów „Themis”, Stowarzyszeniem Prokuratorów „Lex Super Omnia”, Stowarzyszeniem im. prof. Zbigniewa Hołdy (obecnie Stowarzyszenie Ochrony Praworządności), Instytutem Prawa i Społeczeństwa INPRIS, Archiwum im. Wiktora Osiatyńskiego, Forum Obywatelskiego Rozwoju oraz Stowarzyszeniem Adwokackim „Defensor Iuris”, podejmując działania na rzecz ochrony praworządności, niezależności sądów, niezależności prokuratury oraz prawa obywateli do niezależnego sądu.

Na poziomie międzynarodowym współpracowałam z Fair Trials International, uczestnicząc w projekcie Trial Waiver Systems in Europe oraz przygotowaniu raportu dotyczącego prawa do rzetelnego procesu.

Współpracowałam z International Commission of Jurists (ICJ) przy projekcie dotyczącym strategicznych postępowań służących ochronie niezależności sądownictwa oraz współtworzyłam raport Justice under Pressure: Strategic Litigation of Judicial Independence in Europe.

Brałam udział w projekcie realizowanym wspólnie z American Bar Association (ABA) dotyczącym wpływu kryzysu praworządności na bezpieczeństwo prowadzenia działalności gospodarczej oraz przygotowaniu raportu poświęconego skutkom osłabienia niezależności sądów dla przedsiębiorców.

Wspólnie z Fundacją Wolne Sądy realizowałam międzynarodowy projekt Justice 24, którego celem było dokumentowanie zbrodni wojennych popełnianych w Ukrainie oraz zapewnienie wsparcia prawnego ofiarom konflikt

8. RPO nie jest ustawowo zobligowany do udzielania odpowiedzi na składane do Biura RPO wnioski w trybie administracyjnym ani informowania osób zgłaszających wniosek, że BRPO zajmuje się sprawą i na jakim etapie. Z uwagi na liczbę wniosków sprawy nierzadko są rozpatrywane latami, a osoby zgłaszające nie są informowane, czy ich wniosek jest rozpatrywany. Czy dostrzega Pani potrzebę przyspieszenia procedury rozpatrywania wniosków i udzielania choćby krótkich informacji drogą mailową dotyczących statusu sprawy?

Tak. Odpowiedź na pytanie jaka jest najlepsza droga, aby osiągnąć ten cel powinna być udzielona po diagnozie i rozmowach z pracownikami BRPO.

 

PYTANIA TEMATYCZNE – SZCZEGÓŁOWE

Przed Panią pytania szczegółowe dotyczące 9 obszarów tematycznych. Dziękujemy za wszystkie udzielone odpowiedzi.

 

PRAWA OSÓB Z DOŚWIADCZENIEM MIGRACJI I UCHODŹSTWA

9. Czy jako RPO deklaruje Pan/i gotowość wspierania osób z doświadczeniem migracji i uchodźstwa, także w sytuacji braku uregulowanego statusu prawnego? (TAK/NIE)

10. Jaki jest Pani stosunek do działań prowadzonych na granicy polsko-białoruskiej, w tym na przejściu granicznym w Terespolu, zawróceń do linii granicy (tzw. “pushbacków”) oraz zawieszenia prawa do składania wniosków o ochronę międzynarodową?

Podzielam dotychczas prezentowane stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, zgodnie z którym rozwiązania ograniczające dostęp do procedury udzielania ochrony międzynarodowej budzą zasadnicze zastrzeżenia z punktu widzenia Konstytucji RP oraz wiążących Polskę zobowiązań międzynarodowych i unijnych. Prawo do ubiegania się o ochronę międzynarodową ma rangę konstytucyjną (art. 56 ust. 2 Konstytucji RP), a wszelkie ograniczenia tego prawa muszą pozostawać zgodne zarówno z Konstytucją, jak i standardami wynikającymi z Konwencji genewskiej, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz prawa Unii Europejskiej.

Podzielam dotychczas prezentowane stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich zgodnie z którym odniesieniu do tzw. pushbacków punktem odniesienia powinno być obowiązujące orzecznictwo sądów krajowych i międzynarodowych. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku M.K. i inni przeciwko Polsce (skargi nr 40503/17, 42902/17 i 43643/17) uznał, że praktyka odmawiania cudzoziemcom dostępu do procedury udzielenia ochrony międzynarodowej, bez rzeczywistego i indywidualnego zbadania ich sytuacji, narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka. Z kolei polskie sądy administracyjne, m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (np. II SA/Bk 492/22, II SA/Bk 493/22, II SA/Bk 494/22), wskazywały, że zawrócenie cudzoziemca do linii granicy bez indywidualnej oceny jego sytuacji oraz zapewnienia realnego dostępu do procedury ochrony międzynarodowej pozostaje niezgodne z prawem krajowym, prawem Unii Europejskiej i zobowiązaniami międzynarodowymi Polski.

11. Czy w obszarze Pan/i zainteresowania znajdą się następujące kwestie:

a) monitorowanie naruszeń praw osób migranckich, uchodźczych i mniejszości narodowych i religijnych, w tym mowy nienawiści (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

b) regularne wizytowanie przez przedstawiciel(k)i RPO miejsc detencji (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

c) badania i raporty dotyczące potrzeb oraz rekomendacji zmian w obszarze ochrony praw osób uchodźczych, migranckich i mniejszości narodowych i religijnych (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Jeśli w podpunktach a) i b) odpowiedź brzmiała TAK, co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze?

Należy zapewnić Rzecznikowi Praw Obywatelskich możliwość pełnego wykonywania mandatu Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur, w tym monitorowania operacji powrotowych, a także zagwarantować niezależnym organom monitorującym rzeczywisty dostęp do obszarów przygranicznych i miejsc detencji. Istotne znaczenie ma również zapewnienie osobom objętym procedurami powrotowymi realnego dostępu do pomocy prawnej oraz skutecznych gwarancji procesowych.

Jeśli w podpunkcie c) odpowiedź brzmiała TAK, jakie badania i raporty byłyby szczególnie potrzebne i co konkretnie powinno się zmienić w tym obszarze praw?

Za szczególnie potrzebne uważam badania i raporty dotyczące praktyki stosowania detencji cudzoziemców, w tym detencji małoletnich bez opieki, przestrzegania gwarancji procesowych przy deportacjach oraz funkcjonowania systemu monitorowania operacji powrotowych. W obszarze mowy nienawiści priorytetem powinny być natomiast analizy dotyczące jakości gromadzonych danych, identyfikowania motywów uprzedzeniowych oraz skuteczności ścigania przestępstw motywowanych nienawiścią.

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

PRAWA KOBIET

12. Czy planuje Pan/i podejmować działania w zakresie ochrony praw kobiet? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

13. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Przemoc wobec kobiet ze względu na płeć jest naruszeniem praw człowieka oraz formą dyskryminacji kobiet. Standard ochrony wyznaczają Konwencja ONZ w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW), Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (Konwencja stambulska), Dyrektywa 2012/29/UE ustanawiająca standardy ochrony ofiar przestępstw, Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1385 w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, której wdrożenie powinno nastąpić do czerwca 2027 r. Szczególne znaczenie ma przy tym wykonywana przez Rzecznika Praw Obywatelskich funkcja niezależnego organu do spraw równego traktowania, ponieważ zarówno prawo międzynarodowe, jak i prawo Unii Europejskiej traktują przemoc wobec kobiet ze względu na płeć jako jedną z najpoważniejszych form dyskryminacji. W mojej ocenie aktywność Rzecznika powinna koncentrować się na pełnym wykorzystaniu ustawowych instrumentów służących monitorowaniu wykonywania tych zobowiązań, identyfikowaniu problemów systemowych oraz przedstawianiu właściwym organom propozycji zmian.

Pierwszym obszarem działań byłaby systematyczna ocena wykonywania przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji stambulskiej i dyrektywy 2024/1385. Obejmowałaby ona analizę procesu implementacji nowych przepisów, wykonywania zaleceń GREVIO oraz ocenę, czy obowiązujące rozwiązania rzeczywiście zapewniają kobietom ochronę odpowiadającą standardom prawa europejskiego. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości wykorzystywałabym przysługujące Rzecznikowi instrumenty – wystąpienia generalne, opinie do projektów ustaw oraz udział w procesie legislacyjnym – w celu przedstawiania propozycji zmian legislacyjnych i organizacyjnych.

Za równie istotne uważam monitorowanie praktyki działania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Kontynuowałabym działania obecnego Rzecznika polegające na pozyskiwaniu od Ministra Sprawiedliwości szczegółowych danych dotyczących ścigania przestępstw przemocy wobec kobiet oraz przemocy domowej, a także analizie akt spraw dotyczących art. 207 § 1 k.k. Pozwoliłoby to ocenić m.in. skalę warunkowych umorzeń postępowań, rodzaj stosowanych kar, długość postępowań oraz skuteczność środków ochrony osób pokrzywdzonych. Dane te powinny stanowić podstawę oceny, czy praktyka stosowania prawa odpowiada standardowi wynikającemu z art. 45 Konwencji stambulskiej oraz art. 10 i 11 dyrektywy 2024/1385, wymagających skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji za przemoc wobec kobiet.

Kolejnym kierunkiem działań byłaby ocena funkcjonowania systemu przeciwdziałania przemocy domowej. Szczególnej analizie poddałabym funkcjonowanie procedury „Niebieskie Karty”, uwzględniając doświadczenia osób stosujących ją w praktyce oraz osób nią objętych. Do Biura RPO trafiają sygnały wskazujące, że ostatnia nowelizacja doprowadziła w wielu przypadkach do nadmiernej biurokratyzacji procedury, problemów z funkcjonowaniem grup diagnostyczno-pomocowych oraz wątpliwości interpretacyjnych utrudniających skuteczne udzielanie pomocy. Wnioski z monitoringu powinny stanowić podstawę wystąpień generalnych oraz rekomendacji zmian organizacyjnych i legislacyjnych.

Istotnym elementem działalności Rzecznika powinno być również monitorowanie dostępności systemu wsparcia dla kobiet doświadczających przemocy. Dane Najwyższej Izby Kontroli oraz informacje zgromadzone przez Biuro RPO pokazują, że znaczna część powiatów nadal nie realizuje ustawowego obowiązku prowadzenia ośrodków interwencji kryzysowej, a wiele istniejących placówek nie zapewnia całodobowej pomocy. Analizie powinna podlegać rzeczywista dostępność specjalistycznej pomocy psychologicznej, prawnej i socjalnej, funkcjonowanie punktów pomocy oraz zróżnicowanie dostępu do wsparcia pomiędzy dużymi miastami a mniejszymi miejscowościami. W świetle zaleceń GREVIO szczególnej uwagi wymaga również sposób finansowania organizacji pozarządowych świadczących specjalistyczną pomoc kobietom doświadczającym przemocy oraz stabilność tego finansowania.

Jednym z priorytetowych obszarów byłoby monitorowanie wdrażania kompleksowego standardu postępowania z osobami, które doświadczyły przemocy seksualnej. Ocenie powinno podlegać funkcjonowanie standardów dotyczących udzielania pomocy medycznej, ograniczania wtórnej wiktymizacji, dokumentowania obrażeń, zabezpieczania materiału dowodowego oraz kierowania do dalszej pomocy psychologicznej, prawnej i społecznej. Równie istotna jest ocena współpracy pomiędzy podmiotami leczniczymi, Policją, prokuraturą, pomocą społeczną i organizacjami pozarządowymi oraz identyfikowanie przeszkód utrudniających stworzenie spójnego, międzysektorowego systemu wsparcia.

Coraz większego znaczenia nabiera przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet w środowisku cyfrowym. W mojej ocenie Rzecznik powinien monitorować wdrażanie przepisów dyrektywy 2024/1385 dotyczących cyberprzemocy, analizować skalę zjawisk takich jak cyberobnażanie (cyberflashing), rozpowszechnianie materiałów intymnych bez zgody, wykorzystywanie technologii deepfake czy inne formy przemocy cyfrowej wymierzonej w kobiety oraz przedstawiać właściwym organom rekomendacje dotyczące zmian prawa. Ważnym elementem tych działań powinna być również ocena przygotowania Policji, prokuratury i sądów do prowadzenia tego rodzaju spraw.

Za niezbędne uważam także monitorowanie realizacji obowiązków szkoleniowych wynikających z Konwencji stambulskiej i dyrektywy 2024/1385 wobec sędziów, prokuratorów, funkcjonariuszy Policji, biegłych oraz personelu medycznego. Przemoc wobec kobiet wymaga wiedzy dotyczącej jej mechanizmów, wpływu traumy na zachowanie osób pokrzywdzonych oraz standardów ograniczania wtórnej wiktymizacji. Rzecznik powinien oceniać nie tylko formalne prowadzenie szkoleń, ale również ich zakres i skuteczność.

Szczególną uwagę poświęciłabym grupom kobiet narażonym na zwiększone ryzyko przemocy i wykluczenia. Dotyczy to kobiet z niepełnosprawnościami, które doświadczają również specyficznych form przemocy związanych z ich zależnością od otoczenia, kobiet starszych, wobec których konieczne jest monitorowanie przemocy w środowisku domowym i placówkach opiekuńczych, funkcjonowania mechanizmów zgłaszania nadużyć oraz dostępności informacji o możliwych formach wsparcia, a także kobiet-uchodźczyń, które – niezależnie od statusu pobytowego – powinny mieć zapewnioną ochronę zgodnie z Konwencją genewską oraz standardami praw człowieka.

W swojej działalności wykorzystywałabym wszystkie instrumenty pozostające w dyspozycji Rzecznika Praw Obywatelskich: prowadzenie postępowań wyjaśniających, wystąpienia generalne, udział w procesie legislacyjnym, analizy systemowe, pozyskiwanie danych od organów państwa oraz współpracę z organizacjami społecznymi, środowiskiem naukowym i przedstawicielami zawodów prawniczych. Uważam, że skuteczne przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet wymaga nie tylko zmian prawa, ale przede wszystkim stałej oceny funkcjonowania instytucji publicznych i konsekwentnego eliminowania barier, które utrudniają kobietom uzyskanie rzeczywistej ochrony.

14. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących wsparcia kobiet z doświadczeniem przemocy. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Wsparcie kobiet z doświadczeniem przemocy wymaga przede wszystkim stworzenia systemu, który zapewnia szybki dostęp do pomocy medycznej, psychologicznej, prawnej i socjalnej oraz ogranicza ryzyko wtórnej wiktymizacji. W ramach kompetencji Rzecznika Praw Obywatelskich działania w tym obszarze koncentrowałabym na ocenie funkcjonowania systemu wsparcia oraz identyfikowaniu barier utrudniających kobietom uzyskanie rzeczywistej pomocy.

Pierwszym kierunkiem działań byłaby ocena dostępności specjalistycznego wsparcia dla kobiet doświadczających przemocy. Obejmowałaby analizę wykonywania przez powiaty obowiązku prowadzenia ośrodków interwencji kryzysowej, dostępności całodobowej pomocy, możliwości uzyskania natychmiastowego schronienia oraz dostępu do pomocy psychologicznej, prawnej i socjalnej.

Analizowałabym również stabilność finansowania organizacji pozarządowych świadczących specjalistyczną pomoc kobietom, zgodnie z rekomendacjami GREVIO, oraz przedstawiała rekomendacje zmian tam, gdzie system nie zapewnia rzeczywistego dostępu do wsparcia.

Drugim obszarem byłoby monitorowanie wdrażania standardu postępowania z osobami, które doświadczyły przemocy seksualnej. Ocenie podlegałoby zapewnienie natychmiastowej pomocy medycznej, właściwe zabezpieczenie materiału dowodowego, dokumentowanie obrażeń, przekazywanie informacji o przysługujących prawach oraz kierowanie do dalszego wsparcia psychologicznego, prawnego i społecznego. Analizowałabym również, czy standard ograniczania wtórnej wiktymizacji jest rzeczywiście stosowany przez podmioty lecznicze i inne instytucje uczestniczące w udzielaniu pomocy.

Kolejnym kierunkiem działań byłaby ocena współpracy pomiędzy ochroną zdrowia, Policją, prokuraturą, pomocą społeczną i organizacjami pozarządowymi. Celem powinno być stworzenie systemu, w którym kobieta otrzymuje skoordynowaną pomoc bez konieczności wielokrotnego opowiadania o doznanej przemocy i samodzielnego poszukiwania kolejnych instytucji. Wnioski z tej analizy wykorzystywałabym do przygotowywania wystąpień generalnych oraz rekomendacji zmian organizacyjnych.

Szczególną uwagę poświęciłabym kobietom znajdującym się w sytuacji zwiększonej podatności na przemoc i wykluczenie, zwłaszcza kobietom z niepełnosprawnościami, kobietom starszym oraz kobietom z doświadczeniem migracji i uchodźstwa. Analizowałabym, czy obowiązujący system wsparcia uwzględnia ich szczególne potrzeby, zapewnia dostęp do informacji, odpowiednich usług oraz skutecznych mechanizmów ochrony.

W swojej działalności wykorzystywałabym również doświadczenie organizacji pozarządowych, które od lat świadczą bezpośrednią pomoc kobietom doświadczającym przemocy. Ich wiedza o funkcjonowaniu systemu wsparcia oraz barierach napotykanych przez osoby pokrzywdzone powinna stanowić jedno z najważniejszych źródeł rekomendacji kierowanych do organów państwa.

Wszystkie te działania realizowałabym z wykorzystaniem ustawowych kompetencji Rzecznika Praw Obywatelskich – prowadzenia postępowań wyjaśniających, wystąpień generalnych, analiz systemowych oraz udziału w procesie legislacyjnym – tak, aby wsparcie kobiet z doświadczeniem przemocy było oceniane przede wszystkim z perspektywy jego rzeczywistej dostępności i skuteczności.

15. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących ochrony praw kobiet w ciąży i rodzących. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Art. 68 ust. 3 Konstytucji nakłada na władze publiczne obowiązek zapewnienia kobietom ciężarnym szczególnej opieki zdrowotnej. Rolą Rzecznika Praw Obywatelskich jest monitorowanie czy obowiązek ten jest rzeczywiście realizowany oraz reagowanie na sytuacje, w których prawa kobiet w ciąży i rodzących pozostają jedynie formalną gwarancją.

Pierwszym kierunkiem działań byłoby monitorowanie przestrzegania standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej. Ustalenia Najwyższej Izby Kontroli pokazują, że problemy występują na każdym etapie opieki – od prowadzenia ciąży, przez poród, po opiekę nad kobietą i dzieckiem po porodzie. Analizie powinno podlegać w szczególności kierowanie kobiet do położnych podstawowej opieki zdrowotnej, przygotowywanie indywidualnych planów opieki i planów porodu, realizacja obowiązkowych badań, dostępność świadczeń dla kobiet z niepełnosprawnościami, przestrzeganie prawa do świadomej zgody na procedury medyczne, wykonywanie procedur wyłącznie ze wskazań medycznych, zapewnienie kontaktu „skóra do skóry”, prawidłowość prowadzenia dokumentacji medycznej oraz monitorowanie wskaźników jakości opieki. Wnioski z tych analiz powinny stanowić podstawę wystąpień generalnych oraz monitorowania sposobu wykonania rekomendacji kierowanych do Ministra Zdrowia i innych właściwych organów.

Drugim obszarem działań powinien być rzeczywisty dostęp kobiet do świadczeń gwarantowanych. Kontynuowałabym działania obecnego Rzecznika dotyczące monitorowania dostępności farmakologicznego łagodzenia bólu porodowego, analizowania przyczyn utrzymujących się nierówności regionalnych oraz oceny skuteczności działań podejmowanych przez Ministra Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia w celu zapewnienia kobietom realnego dostępu do tego świadczenia. Analogiczne działania prowadziłabym w odniesieniu do opieki laktacyjnej, monitorując dostępność profesjonalnego poradnictwa laktacyjnego, sposób organizacji tych świadczeń oraz realizację postulatów kierowanych przez Rzecznika do Ministra Zdrowia.

Kolejnym kierunkiem działań byłaby ocena dostępności świadczeń realizowanych przez położne podstawowej opieki zdrowotnej. Położne sprawują opiekę nad kobietą nie tylko w okresie ciąży, porodu i połogu, ale również prowadzą edukację zdrowotną, przygotowują kobiety do ciąży, wspierają karmienie piersią oraz sprawują opiekę na kolejnych etapach życia. Analizowałabym dostępność tych świadczeń na terenie całego kraju, w szczególności na obszarach, gdzie kobiety pozostają ich faktycznie pozbawione, oraz monitorowałabym wpływ planowanych zmian dotyczących organizacji i kształcenia położnych na jakość i dostępność opieki.

Istotnym obszarem działań Rzecznika powinna być również ochrona praw kobiet w relacjach z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. Kontynuowałabym działania zmierzające do wypracowania praktyki uwzględniającej szczególną sytuację kobiet w ciąży i po porodzie, monitorowała przypadki długotrwałego wstrzymywania wypłaty świadczeń na czas postępowań wyjaśniających oraz podejmowała interwencje w przypadkach prowadzących do pozbawienia kobiet i ich rodzin środków utrzymania. Państwo powinno zapewniać kobietom w tym okresie poczucie bezpieczeństwa, a nie tworzyć dodatkowe bariery w korzystaniu z przysługujących im świadczeń.

Stałemu monitorowaniu powinny podlegać również jakość opieki po porodzie i po poronieniu, dostępność wsparcia psychologicznego, realizacja wizyt patronażowych położnych oraz ocena ryzyka depresji poporodowej. Ustalenia Najwyższej Izby Kontroli wskazują, że są to obszary wymagające pilnych działań systemowych. W swojej działalności wykorzystywałabym wszystkie ustawowe kompetencje Rzecznika – prowadzenie postępowań wyjaśniających, wystąpienia generalne, pozyskiwanie danych od organów państwa oraz współpracę z organizacjami społecznymi, środowiskiem medycznym i samorządami zawodowymi – tak aby prawa kobiet w ciąży i rodzących były oceniane z perspektywy ich rzeczywistej realizacji, a nie wyłącznie obowiązujących przepisów.

16. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących ochrony praw reprodukcyjnych. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyrokach R.R. przeciwko Polsce oraz P. i S. przeciwko Polsce określił podstawowe obowiązki państwa w zakresie ochrony praw reprodukcyjnych. Obejmują one zapewnienie kobietom dostępu do pełnej i rzetelnej informacji medycznej, badań prenatalnych wykonywanych w czasie pozwalającym na podjęcie świadomej decyzji, stworzenie skutecznych procedur umożliwiających zakwestionowanie odmowy udzielenia świadczenia oraz takie zorganizowanie systemu ochrony zdrowia, aby korzystanie z klauzuli sumienia nie uniemożliwiało dostępu do świadczeń przewidzianych przez obowiązujące prawo. Trybunał zwrócił również uwagę na tzw. efekt mrożący, polegający na tym, że obawa lekarzy przed odpowiedzialnością karną prowadzi do odmowy wykonania zabiegu przerwania ciąży również w przypadkach, w których jest on dopuszczalny na podstawie obowiązujących przepisów. Z tego względu ETPC wskazał na konieczność takiego ukształtowania przepisów i procedur, aby lekarze mogli podejmować decyzje medyczne bez obawy przed odpowiedzialnością karną.

Kierunek ten pozostaje również zgodny z orzecznictwem Komitetu Praw Człowieka ONZ, w szczególności w sprawach Mellet przeciwko Irlandii oraz Whelan przeciwko Irlandii, w których wskazano, że odmowa dostępu do legalnego przerwania ciąży w określonych sytuacjach może prowadzić do naruszenia zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania, prawa do prywatności oraz zakazu dyskryminacji.

Nowy wymiar ochrony praw reprodukcyjnych wyznaczyły wyroki M.L. przeciwko Polsce oraz A.R. przeciwko Polsce. Trybunał uznał w nich, że ingerencja w prawa kobiet po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. nie spełniała wymogu „zgodności z prawem” z art. 8 Konwencji, wskazując, że ograniczenie praw i wolności jednostki nie może opierać się na rozstrzygnięciu wydanym przez organ niespełniający standardów niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą.

Powyższe standardy powinny stanowić stały punkt odniesienia dla działań Rzecznika Praw Obywatelskich. Działania Rzecznika powinny koncentrować się na identyfikowaniu systemowych naruszeń standardów ochrony praw reprodukcyjnych oraz podejmowaniu działań prowadzących do ich usunięcia. Obejmowałoby to monitorowanie realizacji prawa do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa kobiet, wykonywania orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, kierowanie wystąpień generalnych i wystąpień do właściwych organów, monitorowanie sposobu wykonania przedstawionych rekomendacji oraz stałą współpracę z organizacjami społecznymi i środowiskiem eksperckim.

Jako RPO odłożę na bok własne oceny i będę stać na straży bezpieczeństwa kobiet. Bez względu czy oczekują pełnego dostępu do świadczeń czy ma bardziej konserwatywne zdanie w tej sprawie.

17. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących ochrony praw kobiet z niepełnosprawnościami. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Kobiety z niepełnosprawnościami doświadczają wielokrotnej dyskryminacji wynikającej z jednoczesnego oddziaływania stereotypów związanych z płcią i niepełnosprawnością. Standard ich ochrony wyznacza przede wszystkim art. 6 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, zobowiązujący państwa do podejmowania działań na rzecz zapewnienia kobietom i dziewczętom z niepełnosprawnościami pełnego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności. Dlatego działania Rzecznika powinny uwzględniać perspektywę intersekcjonalną i koncentrować się na identyfikowaniu tych obszarów, w których kobiety z niepełnosprawnościami napotykają bariery niewystępujące wobec innych kobiet lub innych osób z niepełnosprawnościami.

Jednym z priorytetowych kierunków działań byłaby ocena dostępności świadczeń zdrowotnych dla kobiet z niepełnosprawnościami, w szczególności opieki ginekologicznej i położniczej. Do Biura RPO od lat trafiają sygnały dotyczące niedostępności gabinetów ginekologicznych, braku odpowiedniego sprzętu medycznego, trudności w komunikacji z personelem oraz utrudnionego dostępu do badań profilaktycznych.

Analizowałabym skalę tych problemów oraz wykorzystywałabym ustawowe instrumenty Rzecznika do przedstawiania właściwym organom rekomendacji dotyczących zmian organizacyjnych i legislacyjnych zapewniających kobietom z niepełnosprawnościami rzeczywisty dostęp do świadczeń zdrowotnych na zasadzie równości z innymi pacjentkami.

Szczególną uwagę poświęciłabym przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet z niepełnosprawnościami, które – jak wskazują badania międzynarodowe – znacznie częściej niż inne kobiety doświadczają przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej i ekonomicznej, w tym przemocy instytucjonalnej oraz przemocy związanej z zależnością od osób sprawujących opiekę. Ocenie podlegałaby dostępność systemu ochrony, możliwość skutecznego zgłaszania przemocy, dostosowanie procedur do potrzeb kobiet z różnymi rodzajami niepełnosprawności oraz dostęp do specjalistycznego wsparcia i wymiaru sprawiedliwości. Wnioski z tych analiz wykorzystywałabym do przygotowywania wystąpień generalnych oraz rekomendacji zmian prawa i praktyki jego stosowania.

Istotnym kierunkiem działań byłoby również monitorowanie uwzględniania perspektywy kobiet z niepełnosprawnościami w politykach publicznych oraz realizacji zasady „nic o nas bez nas”. Współpracowałabym z organizacjami reprezentującymi kobiety z niepełnosprawnościami oraz dbała o to, aby ich doświadczenia były uwzględniane przy przygotowywaniu wystąpień Rzecznika, opinii do projektów ustaw oraz rekomendacji kierowanych do organów administracji publicznej.

18. Prosimy o podanie konkretnych propozycji działań dotyczących wyrównywanie szans kobiet na rynku pracy. Co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tym obszarze? Jeśli nie planuje Pani działań, dlaczego?

Monitorowanie procesu wdrażania dyrektywy o przejrzystości wynagrodzeń oraz zgodności przyjmowanych rozwiązań z jej celem, w szczególności w zakresie stosowania przez pracodawców obiektywnych i neutralnych pod względem płci kryteriów ustalania wynagrodzeń i awansów, wartościowania stanowisk pracy oraz tworzenia kategorii pracowników wykonujących taką samą pracę lub pracę o jednakowej wartości.

Równolegle – działania na rzecz zwiększania świadomości pracowników i pracodawców dotyczącej zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu oraz prawa do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub pracę o jednakowej wartości, a także monitorowanie barier ograniczających aktywność zawodową kobiet, w szczególności stereotypów dotyczących ról kobiet i mężczyzn, nierównego podziału obowiązków opiekuńczych i domowych oraz ograniczonego dostępu kobiet do stanowisk kierowniczych i decyzyjnych.

Monitorowanie procesu wdrażania dyrektywy w sprawie poprawy równowagi płci wśród dyrektorów spółek giełdowych (Women on Boards), w tym zgodności przyjmowanych rozwiązań z jej celem oraz skuteczności mechanizmów zapewniających kobietom równy dostęp do stanowisk w organach spółek. Ocenie powinny podlegać w szczególności transparentność procedur wyboru, stosowanie obiektywnych i neutralnych pod względem płci kryteriów oceny kandydatów, wykonywanie obowiązków informacyjnych przez spółki oraz efektywność środków służących osiąganiu równowagi płci.

Równolegle – współpraca ze środowiskiem biznesowym, organizacjami pracodawców, związkami zawodowymi, organizacjami społecznymi i ekspertami na rzecz wypracowywania oraz upowszechniania standardów dobrych praktyk w zakresie równości płci w organach spółek.

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

PRAWA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI

19. RPO jest strażnikiem Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Jakie konkretne działania podejmie Pani, aby wzmocnić monitorowanie wdrażania Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce?

Rzecznik Praw Obywatelskich jako niezależny organ monitorujący wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami powinien koncentrować się przede wszystkim na ocenie rzeczywistego wykonywania praw gwarantowanych Konwencją. Oznacza to odejście od monitorowania wyłącznie zmian legislacyjnych na rzecz systematycznej oceny tego, czy osoby z niepełnosprawnościami mogą w praktyce korzystać z prawa do niezależnego życia, edukacji włączającej, ochrony zdrowia, zatrudnienia, dostępności usług publicznych, transportu, wymiaru sprawiedliwości czy udziału w życiu publicznym. Każdy z tych obszarów powinien być oceniany nie tylko przez pryzmat obowiązujących przepisów, ale również praktyki ich stosowania oraz efektów osiąganych przez administrację publiczną.

Monitoring powinien być oparty na stałej analizie spraw wpływających do Biura RPO, cyklicznych badaniach społecznych, wizytacjach, analizie danych publicznych oraz dialogu z organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnościami. Szczególnie istotne jest identyfikowanie powtarzających się problemów systemowych oraz ocena, czy działania podejmowane przez organy państwa prowadzą do rzeczywistej realizacji zobowiązań wynikających z Konwencji. Wyniki monitoringu powinny być regularnie publikowane wraz z oceną wykonania wcześniejszych rekomendacji RPO i Komitetu ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami.

Ważnym kierunkiem działań powinno być również rozwijanie monitoringu opartego na doświadczeniach samych osób z niepełnosprawnościami. Raport Biura Rzecznika Praw Obywatelskich „Świadomość praw wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Raport z badań ogólnopolskich z perspektywą osób z niepełnosprawnościami” pokazuje, że nadal utrzymuje się niski poziom świadomości praw wynikających z Konwencji, a osoby z niepełnosprawnościami częściej oceniają funkcjonowanie swoich praw przez pryzmat codziennych barier niż obowiązujących regulacji prawnych. Dlatego monitorowanie powinno uwzględniać nie tylko wskaźniki instytucjonalne, ale również regularne badania dotyczące doświadczeń osób z niepełnosprawnościami oraz stopnia realizacji ich praw w praktyce.

Niezbędne jest także zwiększenie rozpoznawalności samej Konwencji i funkcji Rzecznika jako niezależnego organu monitorującego jej wdrażanie. Raport pokazuje, że wiedza o prawach wynikających z KPON pozostaje niewystarczająca zarówno w społeczeństwie, jak i wśród części osób z niepełnosprawnościami. Dlatego monitoring powinien być uzupełniany o działania edukacyjne skierowane do administracji publicznej, wymiaru sprawiedliwości, ochrony zdrowia, systemu edukacji i samorządów oraz o przygotowywanie dostępnych materiałów wyjaśniających prawa wynikające z Konwencji.

Skuteczne wykonywanie tej funkcji wymaga również wzmocnienia instytucjonalnej pozycji RPO jako niezależnego mechanizmu monitorującego przewidzianego w art. 33 ust. 2 Konwencji. Obejmuje to zapewnienie odpowiednich zasobów kadrowych i finansowych, stworzenie stałego systemu oceny realizacji rekomendacji kierowanych do władz publicznych oraz publikowanie okresowych raportów pokazujących postępy – lub ich brak – we wdrażaniu poszczególnych praw gwarantowanych przez Konwencję.

20. Czy będzie Pani apelować do rządzących o ratyfikację Protokołu fakultatywnego do Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)
21. Czy podejmie Pan/i działania w następujących obszarach:

a) przyjazne dla osób z niepełnosprawnościami orzekanie o niepełnosprawności (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

b) system świadczeń dla osób z niepełnosprawnościami (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Jeśli tak, czy będzie Pan/i dążyć do reformy świadczenia wspierającego? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

c) usługi asystenckie (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

d) mieszkalnictwo z dodatkowymi usługami wsparcia domowego (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

e) dostępność dla osób ze szczególnymi potrzebami (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

f) przeciwdziałanie wszelkim formom przemocy wobec osób z niepełnosprawnościami (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Jeśli na powyższe pytania odpowiedziała Pani TAK, jakie to będą działania? Jeśli nie planuje Pani działań w danym obszarze, dlaczego?

a) Przyjazne dla osób z niepełnosprawnościami orzekanie o niepełnosprawności

Obowiązujący system orzekania o niepełnosprawności wymaga zmian. Nadal jest rozproszony, opiera się na wielokrotnym orzekaniu przez różne instytucje i nie zapewnia osobom z niepełnosprawnościami prostego dostępu do należnych świadczeń i usług. Dodatkowym problemem są rozbieżności w praktyce orzeczniczej oraz konieczność ponownego orzekania w przypadkach trwałych i nieodwracalnych niepełnosprawności.

Jednym z priorytetów mojej działalności będzie monitorowanie funkcjonowania systemu orzecznictwa oraz wspieranie rozwiązań prowadzących do jego uproszczenia i większego skoncentrowania na indywidualnych potrzebach osoby z niepełnosprawnością. Będę wykorzystywać ustawowe kompetencje Rzecznika do identyfikowania problemów systemowych, przedstawiania propozycji zmian oraz oceny projektowanych rozwiązań pod kątem zgodności z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami i standardami ochrony praw człowieka.

b) System świadczeń dla osób z niepełnosprawnościami

W ostatnich latach system świadczeń dla osób z niepełnosprawnościami przeszedł istotne zmiany, jednak ich wdrażanie ujawniło szereg problemów wymagających pilnej korekty. Dotyczy to przede wszystkim funkcjonowania świadczenia wspierającego, którego celem było zwiększenie samodzielności osób z niepełnosprawnościami poprzez skierowanie wsparcia bezpośrednio do nich. W praktyce przewlekłość postępowań dotyczących ustalenia poziomu potrzeby wsparcia, niespójność przepisów oraz niewystarczająca koordynacja pomiędzy poszczególnymi elementami systemu doprowadziły do powstania nowych barier. Osoby z niepełnosprawnościami i ich opiekunowie ponoszą konsekwencje opóźnień administracyjnych, pojawiają się luki w zabezpieczeniu społecznym opiekunów, problemy z ciągłością ubezpieczenia zdrowotnego, ograniczenia w dostępie do niektórych świadczeń oraz rozwiązania, które w praktyce zmniejszają rzeczywistą wartość uzyskanego wsparcia. Oznacza to, że system nadal nie funkcjonuje jako spójny mechanizm odpowiadający na rzeczywiste potrzeby osób z niepełnosprawnościami.

W tym obszarze Rzecznik powinien konsekwentnie identyfikować systemowe skutki obowiązujących rozwiązań, analizować wpływ nowych regulacji na sytuację osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów oraz reagować wszędzie tam, gdzie praktyka stosowania prawa prowadzi do ograniczenia praw obywateli. Szczególnego monitorowania wymagają relacje pomiędzy poszczególnymi świadczeniami i usługami, tak aby korzystanie z jednego instrumentu wsparcia nie powodowało utraty innych uprawnień ani pogorszenia sytuacji życiowej osoby z niepełnosprawnością lub jej opiekuna. Rzecznik powinien również inicjować zmiany w przepisach tam, gdzie doświadczenia z ich stosowania pokazują, że nie realizują celu, dla którego zostały wprowadzone, oraz oceniać projektowane rozwiązania pod kątem ich zgodności z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

c) Usługi asystenckie

Usługi asystencji osobistej są jednym z podstawowych warunków realizacji prawa osób z niepełnosprawnościami do niezależnego życia, wynikającego z art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Ich zadaniem nie jest wyłącznie wsparcie w wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego, ale umożliwienie nauki, pracy, uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym i obywatelskim. Projektowane rozwiązania wymagają jednak dalszych zmian. Wątpliwości budzi przede wszystkim uzależnienie prawa do asystencji od progów punktowych stosowanych przy świadczeniu wspierającym, ograniczenie liczby godzin asystencji niezależnie od rzeczywistych potrzeb, wyłączenie części dzieci i młodzieży z możliwości korzystania z asystencji w aktywnościach pozaszkolnych oraz brak gwarancji ciągłości wsparcia po ukończeniu 65. roku życia.

Rolą Rzecznika powinno być konsekwentne monitorowanie, czy tworzony system rzeczywiście zapewnia osobom z niepełnosprawnościami możliwość prowadzenia niezależnego życia zgodnie ze standardami Konwencji ONZ. Wymaga to szczególnej analizy kryteriów dostępu do usług, sposobu ustalania zakresu wsparcia, warunków zatrudnienia asystentów oraz funkcjonowania całego systemu w praktyce. Asystencja osobista powinna być traktowana jako trwały element systemu wsparcia, uzupełniający mieszkalnictwo wspierane, opiekę wytchnieniową i pozostałe usługi środowiskowe, a nie jako odrębny, ograniczony instrument pomocy.

d) Mieszkalnictwo z dodatkowymi usługami wsparcia domowego

Jednym z największych wyzwań pozostaje rozwój mieszkalnictwa wspieranego jako realnej alternatywy dla opieki instytucjonalnej. Osoby z niepełnosprawnościami nadal mają bardzo ograniczony dostęp do mieszkań wspomaganych i treningowych, a obowiązujące rozwiązania nie zapewniają ciągłości ani stabilności tej formy wsparcia. Nadal istnieją bariery wykluczające część osób wymagających największego wsparcia, a mieszkalnictwo wspierane nie jest wystarczająco powiązane z usługami środowiskowymi, takimi jak asystencja osobista, opieka wytchnieniowa czy wsparcie psychologiczne. W efekcie wiele osób pozostaje bez realnej alternatywy pomiędzy opieką rodziny a pobytem w placówce całodobowej.

Rolą Rzecznika powinno być monitorowanie procesu deinstytucjonalizacji oraz ocena, czy rozwój mieszkalnictwa wspieranego rzeczywiście umożliwia osobom z niepełnosprawnościami prowadzenie niezależnego życia zgodnie z art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Wymaga to analizowania nie tylko dostępności mieszkań, ale również jakości i dostępności usług świadczonych w miejscu zamieszkania, identyfikowania barier prawnych i organizacyjnych oraz przedstawiania propozycji zmian prowadzących do budowy spójnego systemu wsparcia środowiskowego, dostosowanego do zróżnicowanych potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

e) Dostępność dla osób ze szczególnymi potrzebami

Zapewnienie dostępności jest warunkiem rzeczywistego korzystania z praw i usług publicznych. Brak dostępności architektonicznej, cyfrowej lub informacyjno-komunikacyjnej w praktyce oznacza ograniczenie dostępu do ochrony zdrowia, edukacji, wymiaru sprawiedliwości, administracji publicznej czy rynku pracy. Mimo obowiązywania ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami nadal istnieją liczne bariery, a osoby uprawnione często nie znają przysługujących im instrumentów prawnych służących egzekwowaniu prawa do dostępności.

Rolą Rzecznika powinno być monitorowanie realizacji obowiązków wynikających z ustawy o zapewnianiu dostępności oraz identyfikowanie obszarów, w których przepisy nie przekładają się na rzeczywistą zmianę praktyki. Istotnym elementem tych działań powinno być również upowszechnianie wiedzy o prawie do dostępności zarówno wśród osób ze szczególnymi potrzebami, jak i podmiotów zobowiązanych do jego zapewnienia. Bardzo cenną inicjatywą są prowadzone przez Biuro Rzecznika warsztaty poświęcone prawu do dostępności, które łączą edukację z praktycznym wykorzystaniem obowiązujących przepisów. Uważam, że tego rodzaju działania powinny być kontynuowane i rozwijane, ponieważ skuteczna realizacja prawa do dostępności wymaga nie tylko odpowiednich regulacji, ale również świadomości i umiejętności ich stosowania.

22. Czy będzie Pani dążyć do reformy świadczenia wspierającego? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)
23. Jakie inne obszary wsparcia osób z niepełnosprawnościami będą dla Pana/i oraz Biura RPO szczególnie ważne?

Myślę, że wymieniłam je już w całym bloku odpowiedzi w tym zakresie wystarczająco.

24. Czy Pani zdaniem powinno istnieć systemowe świadczenie opiekuńcze za obowiązkową pracę opiekuńczą świadczoną przez opiekunów rodzinnych dorosłych osób z niepełnosprawnościami? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)
25. Czy sytuacja, w której część opiekunów rodzinnych osób niepełnosprawnościami była pozbawiona możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez niekonstytucyjną przesłankę zakazu pracy zawodowej wymaga wg Pani interwencji RPO? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

PRAWA OSÓB STARSZYCH

26. Jakie działania podejmie Pani jako RPO w celu ochrony praw osób starszych, w szczególności w obszarach: dostępu do opieki medycznej i geriatrycznej, przeciwdziałania przemocy wobec seniorów (w tym przemocy w instytucjach opieki) oraz ochrony przed wykluczeniem cyfrowym, komunikacyjnym i społecznym?

Starzenie się społeczeństwa powoduje, że dotychczasowy model polityki senioralnej przestaje odpowiadać rzeczywistym potrzebom tej grupy. W mojej ocenie konieczne jest odejście od postrzegania osób starszych przede wszystkim jako beneficjentów pomocy społecznej na rzecz podejścia opartego na prawach człowieka, godności, autonomii i pełnym uczestnictwie w życiu społecznym. Oznacza to nie tylko zapewnienie odpowiedniego dostępu do ochrony zdrowia i opieki, ale również skuteczną ochronę przed przemocą, dyskryminacją ze względu na wiek oraz różnymi formami wykluczenia. Rzecznik powinien być aktywnym uczestnikiem tej zmiany – wykorzystując swoje ustawowe kompetencje do identyfikowania problemów systemowych, inicjowania debaty publicznej i przedstawiania rekomendacji prowadzących do skuteczniejszej ochrony praw osób starszych.

Dostęp do opieki medycznej i geriatrycznej wymaga przede wszystkim kompleksowego podejścia do starzenia się społeczeństwa. Za priorytet uważam dalszy rozwój geriatrii poprzez zwiększenie liczby oddziałów i poradni geriatrycznych, wzmocnienie obecności geriatrii w kształceniu lekarzy oraz rozwój geriatrycznej opieki koordynowanej. Równie istotne jest zapewnienie seniorom lepszego dostępu do wyrobów medycznych, wykorzystanie narzędzi cyfrowych do poprawy ciągłości leczenia oraz uwzględnienie potrzeb osób starszych w polityce onkologicznej. Szczególnej uwagi wymagają również osoby z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunowie. W mojej ocenie konieczne jest konsekwentne wdrażanie Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju opieki wytchnieniowej oraz systemowego wsparcia rodzin sprawujących długotrwałą opiekę. W tym obszarze szczególnie istotna będzie kontynuacja dialogu z Ministerstwem Zdrowia dotyczącego problemów systemowych zidentyfikowanych w wystąpieniach Rzecznika oraz ocena skuteczności wdrażanych rozwiązań, tak aby odpowiadały one rzeczywistym potrzebom starzejącego się społeczeństwa.

Przeciwdziałanie przemocy wobec osób starszych, w tym przemocy w instytucjach opieki, wymaga przede wszystkim uznania, że przemoc wobec seniorów ma wiele postaci i w zdecydowanej większości pozostaje niewidoczna. Obejmuje nie tylko przemoc fizyczną, ale również przemoc psychiczną, ekonomiczną, seksualną oraz zaniedbanie. Szczególnej uwagi wymaga zjawisko elderspeak („dziadurzenia”), prowadzące do odbierania osobom starszym podmiotowości i utrwalania stereotypów związanych z wiekiem.

W mojej ocenie jednym z najważniejszych zadań Rzecznika powinno być wykorzystanie doświadczeń zgromadzonych przez Biuro RPO i organizacje społeczne do wypracowania jednolitych standardów rozpoznawania i przeciwdziałania przemocy wobec osób starszych. Obejmuje to w szczególności upowszechnianie narzędzi oceny ryzyka przemocy wykorzystywanych przez personel medyczny, pracowników pomocy społecznej i opieki długoterminowej, inicjowanie współpracy pomiędzy ochroną zdrowia, pomocą społeczną, Policją i wymiarem sprawiedliwości oraz podejmowanie wystąpień generalnych w sprawach wymagających zmian systemowych. Równie istotne jest wspieranie działań na rzecz podnoszenia kompetencji personelu medycznego i opiekuńczego w zakresie rozpoznawania symptomów przemocy, właściwego dokumentowania obrażeń oraz prowadzenia rozmowy z osobą starszą z poszanowaniem jej autonomii i prawa do samostanowienia.

Szczególnym obszarem wymagającym dalszych działań pozostają domy pomocy społecznej oraz inne placówki całodobowej opieki. Wizytacje prowadzone przez Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur dostarczają unikalnej wiedzy o funkcjonowaniu tych placówek. W mojej ocenie wnioski z tych wizytacji powinny w większym stopniu przekładać się na wystąpienia generalne Rzecznika oraz rekomendacje kierowane do właściwych ministrów, dotyczące standardów ochrony mieszkańców przed przemocą instytucjonalną, poszanowania ich godności, autonomii, prawa do prywatności i kontaktów z bliskimi, a także właściwego przygotowania personelu do pracy z osobami starszymi.

Przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu, komunikacyjnemu i społecznemu wymaga przede wszystkim zapewnienia, aby postępująca cyfryzacja usług publicznych nie prowadziła do ograniczenia praw osób starszych. Seniorzy nie mogą być stawiani przed wyborem między samodzielnością a możliwością skorzystania z ochrony zdrowia, administracji czy wymiaru sprawiedliwości. Rozwój usług cyfrowych powinien iść w parze z utrzymaniem dostępnych form kontaktu bezpośredniego oraz telefonicznego, zgodnie z zasadą, że cyfryzacja ma ułatwiać korzystanie z praw, a nie tworzyć nowe bariery.

W mojej ocenie jednym z istotnych zadań Rzecznika powinno być identyfikowanie przypadków, w których rozwiązania cyfrowe prowadzą do faktycznego wykluczenia osób starszych z dostępu do usług publicznych, oraz przedstawianie rekomendacji dotyczących ich usuwania. Dotyczy to zarówno dostępności systemu ochrony zdrowia, jak i kontaktów z administracją publiczną, sądami czy innymi instytucjami państwa. Równocześnie Rzecznik powinien wspierać rozwiązania służące projektowaniu usług publicznych zgodnie z zasadami dostępności i uniwersalnego projektowania, tak aby uwzględniały potrzeby osób starszych już na etapie ich tworzenia.

Wykluczenie cyfrowe jest jednocześnie jednym z przejawów szerszego zjawiska wykluczenia społecznego. Dlatego istotnym kierunkiem działań pozostaje przeciwdziałanie ageizmowi oraz ocena obowiązujących rozwiązań prawnych i polityk publicznych pod kątem ich wpływu na sytuację osób starszych.

Równie ważne jest dalsze wspieranie prac nad konwencją ONZ o prawach osób starszych jako dokumentem wzmacniającym międzynarodowe standardy ochrony tej grupy.

UBÓSTWO I POLITYKA SPOŁECZNA

27. Czy jako RPO będzie Pani podejmować działania na rzecz systemowej ochrony osób dotkniętych ubóstwem, w tym w obszarach: dostępu do wymiaru sprawiedliwości, eksmisji, odcięcia od mediów i prawa do minimalnego standardu życia?

TAK

28. W jaki sposób Pani/a zdaniem RPO może wesprzeć osoby w kryzysie bezdomności?

Osoby w kryzysie bezdomności należą do grup najbardziej narażonych na wykluczenie społeczne i jednocześnie napotykają liczne bariery w korzystaniu z podstawowych praw. Problemy te nie ograniczają się do braku mieszkania, lecz obejmują również dostęp do ochrony zdrowia, pomocy społecznej i usług publicznych. Jednocześnie obowiązujące rozwiązania mają charakter rozproszony i koncentrują się przede wszystkim na reagowaniu na skutki bezdomności, podczas gdy znacznie mniejszy nacisk położony jest na usuwanie systemowych barier utrudniających wyjście z kryzysu.

W mojej ocenie Rzecznik Praw Obywatelskich powinien w pierwszej kolejności podejmować działania na rzecz usunięcia barier prawnych ograniczających dostęp osób w kryzysie bezdomności do ochrony zdrowia. Dotyczy to w szczególności uproszczenia procedur potwierdzania prawa do świadczeń opieki zdrowotnej, które obecnie są nadmiernie sformalizowane i w praktyce utrudniają wielu osobom uzyskanie niezbędnego leczenia.

Drugim kierunkiem działań powinno być inicjowanie zmian przepisów regulujących właściwość gmin przy udzielaniu pomocy społecznej. Obowiązujące rozwiązania, oparte na ostatnim miejscu zameldowania, nie zawsze odpowiadają rzeczywistej sytuacji osób pozostających w kryzysie bezdomności i mogą utrudniać skuteczną pracę socjalną oraz proces wychodzenia z bezdomności.

Istotnym zadaniem Rzecznika powinno być również podejmowanie działań na rzecz stworzenia bardziej spójnej polityki państwa w zakresie przeciwdziałania bezdomności. Bezdomność pozostaje zagadnieniem wykraczającym poza system pomocy społecznej i wymaga skoordynowanych działań obejmujących ochronę zdrowia, politykę mieszkaniową, zadłużenie, zatrudnienie oraz integrację społeczną. Rzecznik powinien wykorzystywać swoje kompetencje do identyfikowania luk prawnych oraz inicjowania zmian legislacyjnych w tych obszarach.

Równolegle Rzecznik powinien monitorować praktykę stosowania prawa wobec osób w kryzysie bezdomności, identyfikować powtarzające się problemy systemowe na podstawie spraw indywidualnych oraz przedstawiać właściwym organom rekomendacje zmian legislacyjnych i organizacyjnych opartych na zebranych doświadczeniach.

 

29. Czy jako RPO będzie Pani reagować w sprawie świadczeń społecznych na poziomie uniemożliwiającym godne życie? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Ubóstwo dzieci ma długofalowe skutki dla ich zdrowia, edukacji i szans życiowych. Czy jako RPO będzie Pani monitorować, czy wsparcie rodzin z dziećmi w trudnej sytuacji materialnej – w tym zapewnienie posiłków w szkołach, wyprawki szkolne, dostęp do zajęć pozalekcyjnych – są realnie dostępne i wystarczające? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

30. W ramach Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur RPO wizytuje domy pomocy społecznej. Mandat KMPT obejmuje warunki bytowe i zakaz tortur, jednak nie obejmuje jakości i zakresu opieki medycznej. Stanowi to lukę, której żaden inny organ systemowo nie wypełnia.

Mieszkańcy DPS-ów – w większości osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami – nie posiadają formalnie statusu pacjenta, przez co pozostają poza zakresem ochrony Rzecznika Praw Pacjenta. Jednocześnie są grupą szczególnie narażoną na naruszenia godności, przemoc instytucjonalną i ograniczenie podstawowych praw. Czy jako RPO podejmie Pani systematyczne działania na rzecz wypełnienia tej luki prawnej?  (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

31. Jeśli tak, czy w ramach domknięcia tej luki prawnej przygotuje Pan/i wystąpienia generalne do:

1. Ministra Zdrowia – o zmianę ustawy o prawach pacjenta i kryteriów refundacji (np. pomp insulinowych dla osób z niepełnosprawnością intelektualną) (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)
2. Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej – o stosowną zmianę ustawy o pomocy społecznej (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)
3. Jeśli TAK, czy będzie Pan/i monitorować dostęp mieszkańców DPS do specjalistów oraz nowoczesnych metod i technologii leczenia? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

32. Mimo przyjętych wskaźników stworzenia dziesięciu tysięcy mieszkań wspomaganych/treningowych w Strategii Rozwoju Usług Społecznych do 2030 roku (z perspektywą do 2035 r.), wg szacunków OECD na koniec 2024 r. w Polsce istniało jedynie 1927 takich mieszkań w całym kraju. Czy planuje Pani podjąć interwencje w tym zakresie i m.in. wystąpić do Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej z apelem o tworzenie większej ilości takich mieszkań oraz rozwój usług świadczonych w środowisku domowym tak, aby proces deinstytucjonalizacji w Polsce nabrał odpowiedniego tempa rozwoju? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

Problem opieki zdrowotnej w domach pomocy społecznej od wielu lat pozostaje jedną z najpoważniejszych i wciąż nierozwiązanych kwestii na styku systemu pomocy społecznej i systemu ochrony zdrowia. Wyniki kontroli Najwyższa Izba Kontroli pokazują, że mieszkańcy DPS – będący najczęściej osobami starszymi, przewlekle chorymi lub z niepełnosprawnościami – nie mają zapewnionego dostępu do opieki zdrowotnej odpowiadającej ich rzeczywistym potrzebom. Kontrola wykazała m.in. niedobory personelu pielęgniarskiego, ograniczony dostęp do lekarzy, rehabilitacji oraz opieki psychiatrycznej, a także brak spójnych standardów organizacji opieki zdrowotnej w poszczególnych placówkach. Jednocześnie ujawniono przypadki nieprawidłowego stosowania przymusu bezpośredniego, bezprawnego ograniczania swobody przemieszczania się mieszkańców oraz niewystarczającego nadzoru nad przestrzeganiem ich praw. Wnioski NIK prowadzą do jednoznacznej konkluzji, że problemy te nie mają charakteru jednostkowego, lecz wynikają z systemowego rozdzielenia odpowiedzialności pomiędzy system pomocy społecznej i system ochrony zdrowia. W konsekwencji powstaje luka w ochronie praw mieszkańców DPS, obejmująca w szczególności jakość i dostępność opieki medycznej.

W mojej ocenie zagadnienie to powinno pozostać jednym z istotnych obszarów działalności Rzecznika Praw Obywatelskich. Z zainteresowaniem obserwuję prowadzone przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej prace nad zmianami systemu pomocy społecznej i pieczy długoterminowej, ponieważ stwarzają one dobrą okazję do ponownego podjęcia problemu opieki zdrowotnej w domach pomocy społecznej. Równolegle niezbędne jest kontynuowanie konstruktywnego dialogu z Ministerstwo Zdrowia, Rzecznik Praw Pacjenta, Narodowy Fundusz Zdrowia, przedstawicielami domów pomocy społecznej oraz organizacjami społecznymi działającymi na rzecz osób starszych i osób z niepełnosprawnościami. Efektem tego dialogu powinno być wypracowanie spójnych rozwiązań eliminujących lukę w ochronie prawa mieszkańców DPS do odpowiedniej opieki zdrowotnej – lukę, na którą Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich konsekwentnie zwraca uwagę od wielu lat.

 

PRAWA OSÓB LGBT+

33. Czy uważa Pan/Pani, że osoby LGBT+ w Polsce są obecnie wystarczająco chronione przed dyskryminacją? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

34. Jeśli niewystarczająco – w jakich obszarach najbardziej brakuje tej ochrony i jakie zmiany prawne są w związku z tym potrzebne?

Polski system prawny zapewnia osobom LGBT+ ochronę przed dyskryminacją, jednak ma ona charakter fragmentaryczny i nie obejmuje wszystkich obszarów życia. Konstytucja RP w art. 32 ustanawia zasadę równości wobec prawa oraz zakazuje dyskryminacji „z jakiejkolwiek przyczyny”, co – zgodnie z dominującym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa – obejmuje również orientację seksualną i tożsamość płciową. Ochronę tę wzmacniają art. 30 Konstytucji, ustanawiający przyrodzoną i niezbywalną godność człowieka jako źródło wolności i praw, oraz art. 47 gwarantujący prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego.

Zakres ochrony wynikający z ustaw zwykłych pozostaje jednak nierównomierny. Najpełniejszy standard został zapewniony w sferze zatrudnienia, natomiast w wielu innych dziedzinach – w szczególności w dostępie do dóbr i usług, ochronie zdrowia, edukacji czy ochronie przed przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami – obowiązujące rozwiązania nie zapewniają porównywalnego poziomu ochrony. W rezultacie polski model ma charakter sektorowy i asymetryczny, co od wielu lat jest przedmiotem krytyki zarówno Rzecznika Praw Obywatelskich, jak i organów międzynarodowych.

Jednym z najważniejszych obszarów wymagających zmian jest ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Obowiązujący model ochrony różnicuje zakres ochrony w zależności od cechy stanowiącej podstawę dyskryminacji. O ile osoby dyskryminowane ze względu na rasę lub pochodzenie etniczne korzystają z ochrony również w takich obszarach jak edukacja, ochrona zdrowia, zabezpieczenie społeczne, mieszkalnictwo czy dostęp do dóbr i usług, o tyle w przypadku orientacji seksualnej ochrona ustawowa koncentruje się przede wszystkim na sferze zatrudnienia.

W mojej ocenie zasadne jest ujednolicenie modelu ochrony przed dyskryminacją tak, aby zapewniała ona porównywalny poziom ochrony we wszystkich podstawowych obszarach życia społecznego, niezależnie od cechy stanowiącej podstawę dyskryminacji. Takie rozwiązanie lepiej realizowałoby konstytucyjną zasadę równego traktowania wynikającą z art. 32 Konstytucji RP oraz odpowiadałoby standardom wypracowanym na gruncie prawa Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Zmian wymaga również model ochrony przed przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami. Obowiązujące przepisy Kodeksu karnego przewidują szczególną ochronę osób atakowanych z powodu ich narodowości, pochodzenia etnicznego, rasy, wyznania, bezwyznaniowości czy przekonań politycznych, nie obejmują natomiast orientacji seksualnej ani tożsamości płciowej. Powoduje to zróżnicowanie poziomu ochrony prawnej w zależności od cechy, która stała się motywem przestępstwa, mimo że społeczna szkodliwość czynów motywowanych uprzedzeniami pozostaje porównywalna. W mojej ocenie katalog przesłanek chronionych w art. 119, 256 i 257 Kodeksu karnego powinien zostać rozszerzony o orientację seksualną i tożsamość płciową, co zapewniłoby spójność systemu ochrony przed przestępstwami z nienawiści oraz lepszą realizację konstytucyjnej zasady równego traktowania.

Kolejnym obszarem wymagającym zmian pozostaje brak kompleksowych rozwiązań prawnych zapewniających ochronę życia rodzinnego osób pozostających w związkach jednopłciowych. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyrokach Przybyszewska i inni przeciwko Polsce oraz Formela i inni przeciwko Polsce uznał, że całkowity brak instytucjonalnej formy uznania i ochrony takich związków prowadzi do naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, gwarantującego prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Trybunał pozostawił państwom swobodę wyboru modelu regulacji, nie pozostawił natomiast swobody co do samego obowiązku zapewnienia odpowiedniej ochrony prawnej trwałym związkom osób tej samej płci.

W mojej ocenie polskie ustawodawstwo powinno zostać dostosowane do tego standardu. Wybór konkretnego modelu prawnego należy do ustawodawcy, jednak obowiązujące przepisy powinny zapewniać osobom pozostającym w trwałych związkach jednopłciowych odpowiednią ochronę ich życia rodzinnego oraz bezpieczeństwo prawne w podstawowych sprawach dotyczących funkcjonowania rodziny.

Zmian wymaga również sytuacja prawna osób transpłciowych. Mimo istotnej zmiany wynikającej z uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 r., która zniosła obowiązek pozywania własnych rodziców w sprawach o uzgodnienie płci, Polska nadal nie posiada kompleksowej regulacji ustawowej. Procedura opiera się przede wszystkim na praktyce orzeczniczej, a jej przebieg pozostaje niejednolity. Jednocześnie uzgodnienie płci nadal wiąże się z koniecznością przedstawiania opinii psychologicznych, seksuologicznych i psychiatrycznych, podczas gdy liczne standardy międzynarodowe odchodzą od modelu patologizującego tożsamość płciową i wskazują na potrzebę tworzenia procedur opartych na poszanowaniu autonomii jednostki.

Konieczne jest ustawowe uregulowanie tej procedury, tak aby zapewniała ona jednolite standardy, pewność prawa oraz poszanowanie godności i prawa do życia prywatnego.

Równolegle powinny zostać zaktualizowane materiały i wytyczne dla sądów oraz pełnomocników dotyczące postępowań o uzgodnienie płci, ponieważ obecnie wykorzystywany przewodnik Biura Rzecznika Praw Obywatelskich został opracowany przed zasadniczą zmianą modelu postępowania.

Dostrzegam również inne problemy zgłaszane od lat przez organizacje społeczne działające na rzecz ochrony praw osób LGBT+, które nie zawsze wynikają z braku odpowiednich regulacji prawnych, lecz z praktyki ich stosowania. Dotyczą one w szczególności zapewnienia równego dostępu organizacji społecznych do przestrzeni publicznej, poszanowania wolności zgromadzeń i zrzeszania się, przeciwdziałania przemocy rówieśniczej wobec uczniów LGBT+, w tym jej wpływowi na zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży, a także przypadków nieuzasadnionych działań organów wobec instytucji współpracujących z organizacjami działającymi na rzecz równego traktowania. Zjawiska te wymagają stałej analizy oraz podejmowania działań, które zapewnią rzeczywistą realizację konstytucyjnych wolności i zasady równego traktowania w praktyce.

Jeśli wystarczająco – proszę wyjaśnić dlaczego.

35. Czy będzie Pan/Pani inicjować lub angażować się w postępowania sądowe dotyczące naruszeń praw osób LGBT+? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

36. Jeśli TAK, proszę podać 2-3 przykłady sytuacji lub obszarów, w której uznał(a)by Pan/Pani to za konieczne.

Sprawy dotyczące uzgodnienia płci oraz ochrony praw osób transpłciowych, w tym postępowania służące wypracowaniu standardów zapewniających poszanowanie godności, prawa do prywatności oraz rzetelności procedur sądowych;

Sprawy dotyczące transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego oraz wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej;

Sprawy dotyczące ochrony przed dyskryminacją i naruszeniami zasady równego traktowania, w szczególności obejmujące ograniczenia wolności zgromadzeń, dyskryminujące działania organów władzy publicznej oraz inne postępowania służące eliminowaniu praktyk naruszających konstytucyjną zasadę równości.

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

TRANSPARENTNOŚĆ DZIAŁANIA INSTYTUCJI PUBLICZNYCH

37. Jak ocenia Pani potrzebę ustawowego doprecyzowania obowiązków radnych wobec mieszkańców, w szczególności poprzez:

a) wprowadzenie obowiązku publikowania corocznych sprawozdań z działalności radnego,

b) ustanowienie stałych, dostępnych dyżurów radnych,

c) obowiązek publikacji adresów e-mail radnych w BIP

d) wprowadzenie realnych mechanizmów egzekwowania tych obowiązków?

W mojej ocenie należy zawsze dążyć do poprawy oraz większej efektywności wypełniania misji radnych wobec mieszkańców, natomiast ewentualne zmiany w tym zakresie powinny być wprowadzane z rozwagą i uwzględniać zróżnicowany charakter poszczególnych propozycji.

1. Uważam to rozwiązanie za zasadne. Publikowanie corocznych sprawozdań nie ingeruje w istotę mandatu radnego, a jednocześnie zwiększa przejrzystość jego działalności i realnie ułatwia mieszkańcom ocenę sposobu wykonywania mandatu.
2. Rozwiązanie to mogłoby przyczynić się do wzmocnienia więzi między radnymi a mieszkańcami, o ile forma i częstotliwość takich dyżurów uwzględniałaby specyfikę poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego, w tym różnice między dużymi miastami a gminami wiejskimi. Sztywne, jednolite dla całego kraju ramy mogłyby okazać się nieadekwatne wobec zróżnicowanej sytuacji lokalnej.
3. Podobnie jak w przypadku sprawozdań, jest to rozwiązanie, które w mojej ocenie nie narusza niezależności mandatu radnego, a jednocześnie realnie ułatwia mieszkańcom korzystanie z prawa do kontaktu z wybranym przedstawicielem. Uważam je za jedną z najprostszych propozycji do wdrożenia, przy czym powinno ono dotyczyć adresów e-mail przeznaczonych do kontaktu z mieszkańcami w związku z pełnioną funkcją, a nie prywatnych skrzynek pocztowych radnych. Adres taki powinien zostać samodzielnie wskazany przez radnego jako oficjalny kanał kontaktu, co pozwoli pogodzić potrzebę przejrzystości i dostępności z ochroną prywatności osób sprawujących mandat.
4. To zagadnienie najbardziej złożone. Z jednej strony brak jakichkolwiek konsekwencji niewykonywania obowiązków informacyjnych sprawia, że mają one charakter w dużej mierze deklaratywny. Z drugiej strony mechanizmy sankcyjne powinny być proporcjonalne i nie mogą prowadzić do nadmiernej ingerencji w niezależność mandatu radnego, który zgodnie z ustawą nie jest związany instrukcjami wyborców. Uważam, że docelowy kształt takich mechanizmów wymaga pogłębionej analizy i szerokiej debaty legislacyjnej, którą powinien prowadzić parlament. Niezależnie od tego już w obowiązującym stanie prawnym należy dążyć do maksymalnej efektywności i egzekwowalności istniejących obowiązków informacyjnych radnych – między innymi poprzez konsekwentne egzekwowanie obowiązków wynikających z ustawy o dostępie do informacji publicznej oraz aktywne monitorowanie, czy jednostki samorządu terytorialnego rzetelnie realizują obowiązki publikacyjne w BIP. Rolą Rzecznika powinno być sygnalizowanie ustawodawcy istniejącej luki oraz wskazywanie, że brak mechanizmów egzekucyjnych osłabia realizację prawa mieszkańców do informacji i kontaktu z przedstawicielem, bez przesądzania z góry, jaki konkretny model sankcji powinien zostać przyjęty.

 

38. Czy według Pani obecne brzmienie art. 23 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym zapewnia rzeczywistą ochronę prawa mieszkańców do kontaktu z wybranym przedstawicielem, czy też ma charakter w dużej mierze deklaratywny?

W mojej ocenie art. 23 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym wyznacza istotny standard wykonywania mandatu radnego, jednak jego realizacja opiera się przede wszystkim na odpowiedzialności politycznej, a nie na mechanizmach przymusu prawnego. Radni wykonują mandat jako przedstawiciele wspólnoty samorządowej i korzystają z zasady wolnego mandatu, co oznacza, że nie są związani instrukcjami wyborców ani nie można ich zobowiązać do określonego sposobu wykonywania funkcji. To przede wszystkim mieszkańcy, w wyborach samorządowych, oceniają, czy radny utrzymywał z nimi odpowiedni kontakt i właściwie reprezentował ich interesy.

Podkreślam przy tym, że ewentualna zmiana brzmienia tego przepisu należy do zadań ustawodawcy, tj. Sejmu i Senatu, które w tym zakresie dysponują realnymi uprawnieniami – to one, w ramach procesu legislacyjnego, mogą zdecydować o doprecyzowaniu treści art. 23 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, jeżeli uznają to za zasadne.

Rola Rzecznika Praw Obywatelskich nie polegałaby więc na ingerowaniu w sposób wykonywania mandatu przez konkretnego radnego. RPO nie ma kompetencji do zobowiązywania radnych do określonych działań ani do rozliczania ich z aktywności wobec mieszkańców. Jeżeli jednak z napływających skarg wynikałby problem o charakterze systemowym, np. brak realnych możliwości kontaktu mieszkańców z radnymi w wielu gminach, Rzecznik mógłby podjąć działania o charakterze generalnym – przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, skierować wystąpienie do właściwych organów, wskazać prawodawcy potrzebę zmian legislacyjnych lub promować dobre praktyki zwiększające dostępność radnych dla mieszkańców.

 

39. Czy Pani zdaniem organy państwa i samorządu powinny być zobowiązane do publikowania informacji o istotnym znaczeniu publicznym w pierwszej kolejności w oficjalnych kanałach (BIP, strony urzędowe), a nie wyłącznie na platformach (mediach) społecznościowych? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

40. Czy dostrzega Pani problem wykluczenia informacyjnego wynikającego z przenoszenia komunikacji publicznej do platform komercyjnych oraz osłabienia archiwizacji i kontroli treści publicznych? (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

ŚRODOWISKO I KLIMAT

41. Czy zamierza Pan/i podjąć działania w związku z:

a) wzrastającymi ryzykami związanymi z rozwojem i funkcjonowaniem ferm wielkotowarowych w kontekście praw do: życia w czystym środowisku, zdrowia, bezpieczeństwa (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

b) brakiem dostatecznych regulacji dotyczących polowań i bezpieczeństwa ludzi z tym związanym (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

c) niedostatecznym przestrzeganiem prawa obywatelek/i do informacji o środowisku (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

d) coraz powszechniejszym przyjmowaniem przepisów umożliwiających rozpoczynanie inwestycji (w tym strategicznych) bez sporządzenia dla nich oceny oddziaływania na środowisko (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

e) stosowaniem chemicznych pestycydów, które mają negatywny wpływ na zdrowie ludzi i stan środowiska (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Jeśli na powyższe pytania odpowiedziała Pani TAK, jakie to będą działania? Jeśli nie planuje Pani działań w danym obszarze, dlaczego?

a) Fermy wielkotowarowe

RPO zajmował się w przeszłości tą problematyką, m.in. kierując wystąpienie do Prezesa Rady Ministrów dotyczące potrzeby kompleksowego uregulowania lokalizacji i funkcjonowania przemysłowych ferm zwierzęcych oraz uczestnicząc w konkretnych postępowaniach administracyjnych. Problem ten wykracza poza ochronę środowiska – dotyczy również prawa do ochrony zdrowia, prawa własności, poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz jakości życia mieszkańców terenów wiejskich. Szczególne znaczenie mają także standardy prowadzenia postępowań środowiskowych oraz zapewnienie mieszkańcom rzeczywistego wpływu na decyzje dotyczące inwestycji oddziałujących na ich otoczenie. Zamierzam szczegółowo zapoznać się z dotychczasowym dorobkiem Rzecznika i kontynuować prowadzone działania.

b) Polowania i bezpieczeństwo obywateli

RPO podejmował już działania dotyczące tej problematyki, w szczególności w zakresie ochrony prawa własności oraz możliwości sprzeciwu wobec prowadzenia polowań na prywatnych gruntach. W mojej ocenie zagadnienie to dotyczy również bezpieczeństwa osób korzystających z lasów i terenów otwartych, przejrzystości organizacji polowań oraz zapewnienia właścicielom nieruchomości odpowiednich gwarancji proceduralnych. Są to kwestie wymagające wyważenia pomiędzy interesem publicznym związanym z gospodarką łowiecką a konstytucyjną ochroną praw i wolności obywateli. Zamierzam zapoznać się z dotychczasowym stanowiskiem Rzecznika i kontynuować działania w tym obszarze.

c) Prawo do informacji o środowisku

RPO podejmował już interwencje dotyczące prawa dostępu do informacji o środowisku, wskazując m.in. na problemy z funkcjonowaniem wykazów danych o dokumentach środowiskowych. Prawo do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostęp do sądu stanowią podstawowe standardy wynikające z Konwencji z Aarhus i są warunkiem rzeczywistego udziału obywateli w sprawach dotyczących środowiska. Zamierzam zapoznać się z dotychczasowymi działaniami Biura i kontynuować działania na rzecz zapewnienia rzeczywistej, a nie wyłącznie formalnej, realizacji tych praw.

d) Ograniczanie obowiązku przeprowadzania ocen oddziaływania na środowisko

RPO zgłaszał już zastrzeżenia wobec zmian ograniczających krąg stron postępowań środowiskowych oraz osłabiających gwarancje proceduralne związane z oceną oddziaływania inwestycji na środowisko. Ocena oddziaływania na środowisko nie służy blokowaniu inwestycji, lecz zapewnieniu, że ich wpływ na środowisko, zdrowie ludzi i prawa społeczności lokalnych zostanie rzetelnie oceniony przed podjęciem decyzji. Ograniczanie tych mechanizmów, zwłaszcza w odniesieniu do inwestycji strategicznych, wymaga uważnej analizy z perspektywy ochrony praw obywatelskich. Zamierzam zapoznać się z dotychczasowymi wystąpieniami Rzecznika i kontynuować tę linię działań.

e) Stosowanie chemicznych pestycydów i innych substancji szkodliwych dla zdrowia i środowiska

RPO zwracał uwagę na potrzebę skuteczniejszej ochrony obywateli przed narażeniem na substancje chemiczne mogące negatywnie wpływać na zdrowie. Problem ten dotyczy nie tylko ustanawiania odpowiednich norm, ale również wyposażenia organów państwa w skuteczne instrumenty pozwalające egzekwować ich przestrzeganie oraz usuwać stwierdzone zagrożenia. W mojej ocenie jest to zagadnienie pozostające na styku prawa do ochrony zdrowia, prawa do życia w bezpieczym środowisku oraz obowiązków państwa w zakresie ochrony zdrowia publicznego. Zamierzam zapoznać się z dotychczasowymi działaniami Rzecznika i kontynuować je tam, gdzie będzie to uzasadnione.

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

PRAWORZĄDNOŚĆ, PODSTAWOWE PRAWA I WOLNOŚCI

42. Specustawy miały być rozwiązaniem wyjątkowym, tymczasem stały się trwałym elementem praktyki legislacyjnej państwa. Czy uważa Pani, że Rzecznik Praw Obywatelskich powinien interweniować w związku z tą praktyką (tak/nie)? Proszę uzasadnić swoją odpowiedź.

Tak. Rzecznik Praw Obywatelskich powinien reagować na przypadki nadużywania specustaw, jeżeli prowadzą one do osłabienia konstytucyjnych standardów stanowienia prawa i ograniczenia praw obywateli. Rozwiązania nadzwyczajne powinny mieć charakter wyjątkowy i służyć reagowaniu na rzeczywiste sytuacje kryzysowe, a nie zastępować zwykły proces legislacyjny. Uchwalanie przepisów z pominięciem konsultacji publicznych, ocen skutków regulacji czy odpowiedniego vacatio legis ogranicza przejrzystość procesu stanowienia prawa, utrudnia udział obywateli i organizacji społecznych w debacie publicznej oraz zwiększa ryzyko uchwalania przepisów niespełniających standardów poprawnej legislacji. Rolą Rzecznika jest przypominanie, że jakość procesu stanowienia prawa pozostaje jednym z podstawowych elementów ochrony praw i wolności obywatelskich.

43. Zgodnie z art. 16 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, Rzecznik może występować do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych w sprawach dotyczących wolności i praw człowieka i obywatela.

Czy jako Rzecznik wystąpi Pani/Pan o podjęcie inicjatyw ustawodawczych dotyczących:

a) zmian w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. „o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej” oraz ustawie z dnia 11 marca 2022 r. „o obronie Ojczyzny” poprzez uchylenie wprowadzonych ustawą z dnia 26 lipca 2024 r. „o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Policji oraz Straży Granicznej na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa” przepisów przewidujących bezkarność funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej i żołnierzy za naruszenie zasad użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej na granicy państwowej (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

b) zmian w ustawie z dnia 13 czerwca 2003 r. „o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej” poprzez uchylenie wprowadzonego ustawą z dnia 21 lutego 2025 r. „o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej” przepisu, zgodnie z którym Rada Ministrów może, na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych, wprowadzić, w drodze rozporządzenia, czasowe ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, przedłużyć to ograniczenie albo je znieść (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

c) zmian w ustawie z dnia 24 lipca 2015 r. „Prawo o zgromadzeniach”, poprzez uchylenie wprowadzonych ustawą z dnia 13 grudnia 2016 r. „o zmianie ustawy – Prawo o zgromadzeniach” przepisów które uprzywilejowują zgromadzenia cykliczne wobec pozostałych zgromadzeń przewidzianych ustawą (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

d) zmian w ustawie z dnia 24 lipca 2015 r. „Prawo o zgromadzeniach”, które zagwarantowałyby wolność wyrażania poglądów w formie kontrmanifestacji, rozumianej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jako jednoczesne, pokojowe manifestowanie w zasięgu wzroku i słuchu ze zgromadzeniem pierwotnym, także w ramach zgłoszonego miejsca lub trasy tego zgromadzenia (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

e) zmian w ustawach z dnia 6 czerwca 1997 r. „Kodeks postępowania karnego” (art. 500 §3: „Sąd może wydać wyrok nakazowy, jeżeli na podstawie zebranych dowodów okoliczności czynu i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości”) oraz z dnia 24 sierpnia 2001 r. „Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia” (art. 93 §2 zdanie pierwsze: „Orzekanie w postępowaniu nakazowym może nastąpić, jeżeli okoliczności czynu i wina obwinionego nie budzą wątpliwości.”) poprzez uzupełnienie wskazanych przepisów o zapisy stanowiące, że wydanie wyroku nakazowego jest niedopuszczalne, gdy oskarżony lub obwiniony nie przyznaje się do winy lub odmawia przyjęcia mandatu karnego, chyba że istnieją oczywiste dowody wskazujące, że dopuścił się on zarzucanego mu czynu (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

Proszę również wskazać, jakie działania – w ramach kompetencji RPO – uznałaby Pani za właściwe w przypadku braku reakcji ustawodawcy.

Znane są mi wątpliwości konstytucyjne oraz problemy praktyczne związane z funkcjonowaniem przepisów wskazanych w pytaniach, a także argumenty prezentowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich, organizacje społeczne, środowiska eksperckie i sądy. Nie uważam jednak za właściwe deklarowania z góry występowania z inicjatywą ustawodawczą dotyczącą konkretnych przepisów. Każdorazowa decyzja o skorzystaniu z kompetencji Rzecznika w tym zakresie powinna być poprzedzona wszechstronną analizą zgodności obowiązujących rozwiązań z Konstytucją, prawem międzynarodowym i standardami ochrony praw człowieka, oceną ich funkcjonowania w praktyce oraz uwzględnieniem aktualnego orzecznictwa sądów krajowych, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Czy chciałaby Pani coś dodać w tym obszarze tematycznym?

 

PYTANIA PRZEKROJOWE

44. Ustawa o RPO zobowiązuje Rzecznika do współpracy z Rzecznikiem Praw Dziecka w sprawach dzieci. Czy podejmie Pan/i współpracę z RPD w następujących obszarach:

a) przeciwdziałanie przemocy wobec dzieci i młodzieży (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

b) przeciwdziałanie przestępstwu niealimentacji (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

c) ochrona praw dzieci i młodzieży z grup wrażliwych (w tym z niepełnosprawnościami, z doświadczeniem migracji i uchodźstwa, LGBT+, mniejszości narodowych i etnicznych) (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

d) ochrona praw dzieci umieszczonych w ośrodkach strzeżonych (TAK/NIE/TRUDNO POWIEDZIEĆ)

45. Jeśli na poprzednie pytania udzieliła Pani odpowiedzi twierdzących, proszę krótko opisać, co konkretnie Pani zdaniem powinno się zmienić w tych obszarach praw dziecka?

Jakie inne obszary praw dziecka są dla Pani szczególnie ważne?

 

a) Przeciwdziałanie przemocy wobec dzieci i młodzieży

Za priorytetowe uważam wzmocnienie profilaktyki – uwzględnienie w podstawach programowych treści o przeciwdziałaniu przemocy i dyskryminacji – oraz ocenę skuteczności systemu interwencyjnego, w tym procedury odebrania dziecka poza godzinami pracy pomocy społecznej, gdy jej obowiązki w praktyce przejmuje Policja. Popieram kierunek zmian proponowanych przez RPD: powołanie zespołów analizujących przypadki ciężkiego skrzywdzenia dziecka, obowiązek bezpośredniej rozmowy z dzieckiem przy podejrzeniu zagrożenia oraz rozszerzenie składu grup w procedurze „Niebieskich Kart”. Zgadzam się z diagnozą, że problemem jest nie brak przepisów, lecz brak standaryzowanej reakcji instytucji – stąd potrzeba jednolitych narzędzi oceny ryzyka.

Istotna jest również reakcja na przemoc rówieśniczą w sieci, w tym tzw. stalking grupowy, którego obecne przepisy karne nie obejmują skutecznie – popieram wprowadzenie odrębnej podstawy odpowiedzialności za czynny udział w takim nękaniu, zgodnie z prawem unijnym. Ważny jest też obszar ochrony dzieci w środowisku cyfrowym: przeciwdziałanie sharentingowi, ochrona przed deepfake oraz uregulowanie zarobkowej działalności dzieci w mediach społecznościowych.

b) Przeciwdziałanie przestępstwu niealimentacji

Problem niealimentacji należy postrzegać przede wszystkim przez pryzmat praw dziecka. Obowiązek alimentacyjny służy zabezpieczeniu jego podstawowych potrzeb, a skuteczne wykonywanie prawomocnych orzeczeń sądowych jest obowiązkiem państwa. Dostrzegam potrzebę dalszej analizy rozwiązań prawnych dotyczących zarówno odpowiedzialności za przestępstwo niealimentacji, jak i skuteczności systemu egzekucji alimentów oraz wsparcia osób uprawnionych do ich otrzymywania. Na szczególną uwagę zasługują propozycje zmierzające do zwiększenia efektywności egzekucji, ograniczenia zjawiska ukrywania dochodów, usprawnienia funkcjonowania Funduszu Alimentacyjnego oraz zapewnienia, aby obowiązujące rozwiązania w możliwie największym stopniu służyły zabezpieczeniu interesu dziecka. Każda zmiana legislacyjna powinna być jednak poprzedzona oceną jej rzeczywistego wpływu na sytuację dzieci, skuteczność egzekucji alimentów oraz spójność całego systemu.

c) Ochrona praw dzieci i młodzieży z grup wrażliwych

Dobro dziecka i prawo do bezpiecznego, spokojnego dorastania powinny być chronione jednakowo, niezależnie od tego, w jakiej sytuacji czy środowisku dziecko dorasta. Dotyczy to w szczególności dzieci, które ze względu na niepełnosprawność, doświadczenie migracji i uchodźstwa, przynależność do mniejszości narodowej lub etnicznej, czy też tożsamość i orientację – w tym dzieci LGBT+ oraz dzieci transpłciowe – częściej niż inne narażone są na wykluczenie, niezrozumienie czy przemoc rówieśniczą. Uważam, że rolą Rzecznika jest wrażliwe towarzyszenie tym dzieciom poprzez rzetelne monitorowanie ich dostępu do edukacji i ochrony zdrowia oraz reagowanie tam, gdzie dochodzi do przemocy motywowanej uprzedzeniami – we współpracy z Rzecznikiem Praw Dziecka.

d) Ochrona praw dzieci umieszczonych w ośrodkach strzeżonych

Dopuszczenie detencji dzieci jest sprzeczne z zasadą nadrzędności najlepszego interesu dziecka, wyrażoną w art. 72 Konstytucji RP, art. 3 Konwencji o prawach dziecka i art. 24 Karty praw podstawowych UE. RPO powinien upominać się o podjęcie działań zmierzających do skutecznego zapewnienia praw małoletnich cudzoziemców bez opieki, w tym rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych w celu zapewnienia standardów zgodnych z międzynarodowymi normami ochrony dzieci oraz zasadą najlepszego interesu dziecka.

46. Jak widzi Pan/i rolę RPO wobec stosowania cyberprzemocy z wykorzystaniem sztucznej inteligencji oraz platform społecznościowych w stosunku do:

a) dzieci i młodzieży

b) kobiet

c) innych grup wrażliwych (w tym osób uchodźczych, mniejszości narodowych, osób LGBT+, osób starszych i in.)

Rolą Rzecznika jest monitorowanie wpływu nowych technologii na korzystanie z praw i wolności obywatelskich oraz reagowanie tam, gdzie obowiązujące przepisy lub praktyka ich stosowania nie zapewniają skutecznej ochrony. Wymaga to współpracy z organami państwa, środowiskiem naukowym, organizacjami społecznymi oraz dostawcami usług cyfrowych, a także wykorzystywania standardów wynikających z prawa Unii Europejskiej, w szczególności Aktu o usługach cyfrowych (DSA) i Aktu o sztucznej inteligencji (AI Act).

Szczególną uwagę należy poświęcić dzieciom i młodzieży, które wymagają nie tylko skutecznej ochrony przed cyberprzemocą, ale również edukacji dotyczącej bezpiecznego korzystania z technologii. W przypadku kobiet i innych grup szczególnie narażonych na dyskryminację konieczne jest monitorowanie zjawisk takich jak przemoc ze względu na płeć w środowisku cyfrowym, mowa nienawiści, wykorzystywanie technologii do nękania oraz dyskryminujące działanie algorytmów. Ochrona praw człowieka musi nadążać za rozwojem technologii, a Rzecznik powinien aktywnie uczestniczyć w identyfikowaniu nowych zagrożeń oraz wypracowywaniu standardów ich przeciwdziałania.

47. Jakie byłyby Pani trzy pierwsze działania jako RPO w obszarze edukacji włączającej, by lepiej chronić prawa wszystkich osób uczniowskich, w tym prawo do równego dostępu do edukacji?

1. Zbadanie rzeczywistej realizacji orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego

Uważam, że jednym z pierwszych działań powinno być zdiagnozowanie skali rozbieżności między zaleceniami wskazanymi w orzeczeniach poradni psychologiczno-pedagogicznych a rzeczywistym zakresem wsparcia otrzymywanego przez uczniów w szkołach. Samo posiadanie orzeczenia nie może pozostawać fikcją prawną – jeżeli liczba godzin wsparcia specjalistycznego czy pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest w praktyce realizowana jedynie częściowo, dochodzi do naruszenia prawa dziecka do edukacji odpowiadającej jego rzeczywistym potrzebom. Rolą Rzecznika powinno być zebranie danych o skali tego problemu oraz skierowanie wystąpienia generalnego do właściwych organów, wskazującego konieczność zapewnienia realnej, a nie jedynie formalnej, realizacji tych orzeczeń.

2. Zajęcie się problemem dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do szkół

Drugim priorytetowym działaniem byłoby przeanalizowanie praktyki gmin w zakresie organizacji dowozu uczniów z niepełnosprawnościami, w tym sposobu rozumienia pojęcia „najbliższej szkoły” oraz zasad zwrotu kosztów dowozu organizowanego przez rodziców. Rozbieżna interpretacja tych przepisów przez poszczególne jednostki samorządu terytorialnego prowadzi do nierównego traktowania rodzin w zależności wyłącznie od miejsca zamieszkania, co w praktyce może ograniczać prawo dziecka do wyboru szkoły odpowiadającej jego potrzebom. Uważam, że ujednolicenie standardów w tym zakresie – choćby poprzez wystąpienie do Ministra Edukacji Narodowej o wypracowanie jednolitych wytycznych – powinno należeć do pierwszych kroków.

3. Wzmocnienie ochrony uczniów przed przemocą i dyskryminacją

Trzecim obszarem, którym zajęłabym się w pierwszej kolejności, byłoby zbadanie skuteczności systemu ochrony uczniów przed przemocą, dyskryminacją i wykluczeniem, ze szczególnym uwzględnieniem uczniów z niepełnosprawnościami, neuroróżnorodnych, z doświadczeniem migracyjnym oraz należących do innych grup szczególnie narażonych na nierówne traktowanie. Szkoła powinna być miejscem bezpiecznym dla każdego ucznia, dlatego istotne jest nie tylko reagowanie na pojedyncze przypadki przemocy, ale również ocena funkcjonowania procedur, standardów ochrony i działań profilaktycznych. Uważam, że Rzecznik powinien dążyć do wypracowania rekomendacji wzmacniających edukację antydyskryminacyjną i antyprzemocową oraz budujących kulturę szkoły opartą na szacunku, równości i poszanowaniu godności każdego ucznia.

Poza wskazanymi wyżej trzema działaniami, za istotne w dłuższej perspektywie uważam również zagadnienia dotyczące indywidualizacji wsparcia (w tym rzeczywistego funkcjonowania zespołów IPET z udziałem rodziców), dostępności sensorycznej i organizacyjnej szkół oraz przygotowania kadry pedagogicznej do pracy z uczniami o zróżnicowanych potrzebach – są to jednak obszary, którymi zamierzam zająć się w dalszej kolejności, po zrealizowaniu działań wskazanych powyżej.

 

48. Jakie jest Pani stanowisko w obszarze przeciwdziałania przestępstwom motywowanym uprzedzeniami? W ostatnim czasie w Parlamencie toczyły się prace nad nowelizacją Kodeksu karnego poprzez m.in. dodanie następujących cech chronionych do istniejącego katalogu: płci, orientacji seksualnej, wieku i niepełnosprawności. Czy prace te powinny zostać wznowione, a jeśli tak, to w jakim kierunku powinny przebiegać? Jak widzi Pani rolę RPO w tym obszarze?

Przestępstwa motywowane uprzedzeniami wymagają skutecznej reakcji państwa, dlatego uważam, że prace nad nowelizacją Kodeksu karnego powinny być kontynuowane. Podzielam pogląd, że katalog przesłanek chronionych powinien obejmować także płeć, orientację seksualną, wiek i niepełnosprawność. Jednocześnie projektowane przepisy wymagają starannego dopracowania, tak aby z jednej strony zapewniały skuteczną ochronę osób szczególnie narażonych na przestępstwa z nienawiści, a z drugiej nie prowadziły do niezamierzonego rozszerzenia odpowiedzialności karnej ani nie naruszały konstytucyjnych standardów, w tym wolności słowa. Rolą Rzecznika jest aktywne uczestnictwo w tym procesie, monitorowanie skali przestępstw motywowanych uprzedzeniami oraz przedstawianie propozycji rozwiązań, które zapewnią zarówno skuteczną ochronę ofiar, jak i spójność systemu prawa.

49. Prosimy o kilka słów komentarza końcowego, jeśli chciałaby Pani dodać coś od siebie.

 

OBOWIĄZEK INFORMACYJNY

 

Administrator danych

1. Administratorem Pani/Pana danych osobowych jest Stowarzyszenie wspierające Inicjatywę „Nasz Rzecznik” z siedzibą w Łodzi przy ul. Mokrej 10a/63, KRS 0001080949, NIP 7262702971, REGON 52744647500000, kontakt e-mail: rodo@naszrzecznik.pl.

Podstawa prawna

2. Dane osobowe są przetwarzane na podstawie art. 6 ust. 1 lit. a, b, c i e Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych).

Cele

3. Dane osobowe będą przetwarzane w celu zebrania, przeanalizowania i udostępnienia na stronie www.naszrzecznik.pl Państwa odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu pytań do osób kandydujących na urząd RPO, opracowanym przez Inicjatywę „Nasz Rzecznik”.

Okres przechowywania danych

4. Państwa dane będą przetwarzane przez min okres 5 lat.

Sposób przetwarzania

5. Dane osobowe będą przetwarzane w następujący sposób: Udzielone odpowiedzi i/lub ich podsumowanie będą zamieszczone na stronie www.naszrzecznik.pl wraz z Państwa imieniem i nazwiskiem.

Uprawnienia osoby

6. Posiada Pan/Pani prawo do:

a) żądania dostępu do danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania;

b) wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych;

c) cofnięcia zgody w dowolnym momencie – zgodę można wycofać m.in. wysyłając maila na adres: rodo@naszrzecznik.pl (administrator: Stowarzyszenie wspierające Inicjatywę „Nasz Rzecznik”);

d) wniesienia skargi na działania Administratora/rów do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych, jeżeli uzna Pan/Pani, że przetwarzanie danych osobowych narusza przepisy prawa w zakresie ochrony danych osobowych.

Podanie danych osobowych w postaci imienia i nazwiska jest konieczne, aby móc wziąć udział w procesie udzielania odpowiedzi na pytania do osób kandydujących na urząd RPO.

 

Potwierdzam zapoznanie się z informacją o przetwarzaniu moich danych osobowych TAK/NIE

 

Wyrażam zgodę na publikację moich odpowiedzi podpisanych moim imieniem i nazwiskiem na stronie www.naszrzecznik.pl TAK/NIE