Niezbędne zmiany, które realnie poprawią sytuację dzieci nieotrzymujących należnych im alimentów (jest ich w Polsce ok. milion):

 

1. Państwo powinno być współodpowiedzialne za egzekucję należności z tytułu długu alimentacyjnego przez zaangażowanie narzędzi i zasobów dostępnych w trybie egzekucji administracyjnej.

Skoro to sąd zasądził alimenty, obowiązkiem publicznym powinno być egzekwowanie wyroku sądu. Państwo ma konstytucyjny obowiązek chronić dobro dziecka.

2. Wyższe kary dla pracodawców i partnerów biznesowych, którzy ułatwiają uchylanie się od alimentacji oraz większy nacisk państwa na kontrole. Przykład: ukrywanie przez pracodawcę części dochodów pracownika po to, by komornik nie zajął jego wynagrodzenia.

Nie tylko wysokość kary, ale przede wszystkim jej nieuchronność powinna skutecznie odstraszać pracodawców od ukrywania wysokości dochodów dłużników alimentacyjnych oraz nielegalnego ich zatrudniania.

3. Wprowadzenie tabel alimentacyjnych, określających zakres wysokości zasądzanych alimentów. Tabele powinny uwzględniać możliwości zarobkowe rodziców i zmieniające się wraz z wiekiem, stanem zdrowia i stopniem sprawności potrzeby dziecka, w tym dorosłej osoby z niepełnosprawnością wymagającej intensywnego, całodobowego wsparcia.

Należy ograniczać obszar niepewności w kwestii przyszłych alimentów i dbać o potrzeby dzieci w każdym wieku. Zadaniem państwa jest ochrona tych w najtrudniejszej sytuacji. Natomiast w przypadku osób o wyjątkowo dobrej sytuacji materialnej bądź dzieci o wyjątkowych potrzebach, sąd będzie miał możliwość zasądzenia wyższych alimentów. Ważne jest, aby brać po uwagę wyjątkową sytuację danego dziecka i jego specjalne potrzeby, np. związane z niepełnosprawnością. Konieczna jest możliwość elastyczności.

4. Zniesienie kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania środków z Funduszu Alimentacyjnego.

“Mrożenie” tej kwoty na określonym poziomie na kolejne lata nie rozwiązuje problemu systemowo. Obciążanie wyłącznie jednego rodzica obowiązkiem utrzymania dziecka jest dyskryminacją.

5. Kwota wypłacana przez Fundusz Alimentacyjny powinna być równa kwocie zasądzonych alimentów.

Potrzeby dzieci nie mogą zależeć od kalendarza wyborczego ani dobrej woli polityków. Sąd ustala alimenty w wysokości niezbędnej do utrzymania dziecka. Obniżanie tej kwoty powoduje zubożenie dziecka i uniemożliwia zaspokojenie jego podstawowych potrzeb. Jest to szczególnie ważne, gdy osoba uprawniona jest osobą z niepełnosprawnością.

6. Analogicznie do aktywizowania zawodowego osób bezrobotnych, Urzędy Pracy mogłyby stosować podobne systemy zachęt i sankcji wobec dłużników alimentacyjnych, którzy nie podejmują pracy zarobkowej pomimo pełnej zdolności do jej wykonywania.

Bulwersujące jest to, że dłużnikom alimentacyjnym zasądza się prace społeczne w wymiarze 20-40 godzin miesięcznie. Nie są one skutecznym narzędziem motywującym dłużnika ani do spłacenia długu, ani do podjęcia legalnej pracy zarobkowej.

7. Upowszechnienie mobilnego dozoru elektronicznego zamiast kary pozbawienia wolności za przestępstwo niealimentacji.

Osadzony w więzieniu dłużnik alimentacyjny nie tylko nie ma szans na spłatę zadłużenia, ale generuje ogromne koszty dla Państwa, wielokrotnie przekraczające wysokość samych alimentów. Taki dozór elektroniczny pozwoliłby również na zweryfikowanie, czy dłużnik nie podejmuje pracy nielegalnie. To absurdalne marnowanie środków. Wnosimy o włączenie tych rekomendacji do szkolenia sędziów w ramach KSSIP.

8. Rzetelna ewidencja i automatyczne umieszczanie danych osób zadłużonych z tytułu niepłacenia alimentów w Krajowym Rejestrze Zadłużonych Ministerstwa Sprawiedliwości.

Ewidencja powinna być obligatoryjnie prowadzona przez organy egzekucyjne. Tylko w ten sposób będzie można zobaczyć pełną skalę problemu niealimentacji.

9. Przestępstwo niealimentacji powinno być ścigane z urzędu.

Naszym celem jest zdjęcie z rodziców/opiekunów niealimentowanych dzieci obowiązku nadzorowania przestrzegania prawa przez urzędnika publicznego. Rodzic nie musi posiadać odpowiednich kompetencji, wiedzy ani możliwości aby egzekwować należyte wykonywanie obowiązków. To rolą państwa powinno być egzekwowanie prawa.

10. Egzekucja zasądzonych alimentów w pierwszej kolejności na rzecz dziecka, a nie na rzecz skarbu państwa.

Dziś w sytuacji, kiedy komornik wyegzekwuje zaległe alimenty, trafiają one najpierw na spłatę zaległości wobec Funduszu Alimentacyjnego, a dopiero po całkowitej spłacie do dziecka. To niesprawiedliwe.

Jeśli natomiast zostanie zniesione kryterium dochodowe uprawniające do otrzymania środków z Funduszu Alimentacyjnego oraz kwota wypłacanego świadczenia będzie równa kwocie zasądzonych alimentów, ten postulat nie będzie konieczny, ponieważ dziecko otrzyma należne alimenty od państwa w pełnej kwocie, a jego bieżące potrzeby zostaną zaspokojone. Dlatego tak ważne jest, aby zmienić system całościowo, a nie punktowo.

11. Likwidacja obowiązku wystawiania przez komornika co pół roku zaświadczenia o bezskutecznej egzekucji, aby utrzymać wypłatę środków z Funduszu Alimentacyjnego.  W zamian obowiązek wystawiania z urzędu takiego zaświadczenia przez komornika i przesyłanie go do Funduszu Alimentacyjnego za pośrednictwem  EZD lub ePUAP.

Realizacja tego obowiązku to strata czasu i pieniędzy, a przede wszystkim wyraz braku zaufania do samodzielnych rodziców.

12. Zmiana przepisów dotyczących „depozytu alimentacyjnego” i zmniejszenie jego kwoty do równowartości alimentów za okres trzech miesięcy.

Dziś, aby umorzyć egzekucję i płacić alimenty samodzielnie, dłużnik musi uiścić wszystkie świadczenia wymagalne i złożyć na rachunek depozytowy równowartość alimentów za sześć miesięcy. To działa demotywująco i sprawia, że wielu dłużników woli zwolnić się z pracy, niż „do końca życia pracować na komornika.” Zwracamy uwagę na wystąpienie RPO w tej sprawie z dnia 28 stycznia 2025 r:

https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-niealimentacja-kodeks-karny-propozycja-ms

13. Przejęcie procedury upadłości konsumenckiej przez komornika sądowego w przypadku, kiedy dotyczy ona dłużnika alimentacyjnego.

Komornicy najlepiej znają sytuację dłużnika, a samodzielny rodzic nie musiałby podejmować dodatkowych działań.

14. Zniesienie obowiązku alimentacyjnego dzieci w stosunku do rodzica skazanego wyrokiem sądu za przestępstwo niealimentacji. 

Rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Jeśli jednak rodzic nie realizuje tego obowiązku wobec dziecka, dziecko także powinno być z niego zwolnione na mocy prawa.

15. Zmiana systemu opodatkowania komorników na taki, który motywuje do skutecznej egzekucji długów alimentacyjnych.

Należy przyjrzeć się i zweryfikować, czy opłaty komornicze nie są barierą w skutecznym egzekwowaniu długów alimentacyjnych. System opłat komorniczych jest tak skonstruowany, że im więcej komornik wyegzekwuje, tym więcej „parapodatku” musi odprowadzić do Skarbu Państwa. Prowadzi to do sytuacji, w której wiele kancelarii czy komorników dokłada do swojej działalności.

16. Zwiększenie świadomości prawnej i edukacja: 

• Jasny komunikat: Niealimentacja jest przemocą ekonomiczną i krzywdzi dzieci.
• Edukowanie społeczeństwa na temat tego, że niealimentacja jest przestępstwem, a jej koszty ponosimy my wszyscy.
• Kluczowa jest edukacja organów ścigania (policja, prokuratura) oraz środowiska sędziowskiego i prawniczego. Dziś przestępstwo niealimentacji jest często lekceważone przez organy państwa. Podważa to zaufanie do państwa, wiarygodność instytucji publicznych, godzi w zasadę państwa prawa.
• Wsparcie rodziców w zakresie znajomości i dochodzenia swoich praw i praw dziecka.

17. Uproszczenie wszelkich procedur związanych z ubieganiem się i egzekucją alimentów na dziecko. Obowiązek wsparcia instytucjonalnego, aby cały ciężar postępowania nie spoczywał na rodzicu. Zniesienie kosztów sądowych związanych z postępowaniem alimentacyjnym.

Prawa dziecka powinny być chronione z urzędu, a pełnomocnik powinien być przydzielany każdorazowo do sprawy alimentacyjnej.

18. Przeprowadzenie regularnych, ogólnopolskich badań na temat realnej skali problemu niealimentacji oraz jej przyczyn, uwarunkowań i konsekwencji. Stały monitoring skuteczności wprowadzanych rozwiązań.

Jedynie znając skalę problemu, jesteśmy w stanie wypracować efektywne narzędzia rozwiązania go.

19. Przyspieszenie procedur ustalenia ojcostwa, aby dziecko jak najszybciej uzyskało prawo do alimentów od swojego ojca. 

Opieszałość państwa i brak skuteczności egzekwowania procedur nie może przyczyniać się do zubożenia dziecka i pozbawiać prawa do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

20. Objęcie większą ochroną dzieci, dla których niemożliwym jest ustalenie ojca (np. dzieci pochodzących z gwałtów).

Polityki publiczne powinny być tak sformułowane, żeby dziecko, które jest w niedostatku, miało zapewnioną odpowiednią opiekę państwa. Należy rozważyć zwiększenie progu dostępności świadczeń lub całkowite jego zlikwidowanie. Konieczne jest także podjęcie kroków destygmatyzujących osoby, które korzystają z pomocy społecznej. Jest to bowiem bariera, która wielu osobom utrudnia zgłoszenie się po należne świadczenia.

 

Grafika: Matka z małym dzieckiem, AI.