13 kwietnia 2026 r. Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Wojciech Brzozowski spotkał się przedstawicielkami organizacji pozarządowych z Zespołu Praw Osób Uchodźczych, Migranckich i Mniejszości Inicjatywy „Nasz Rzecznik” w sprawie skutków tzw. „ustawy wygaszającej” dla przebywających w Polsce obywateli Ukrainy z grup wrażliwych oraz eskalacji języka nienawiści i przemocy wobec osób z doświadczeniem uchodźstwa, migracji i należących do mniejszości narodowych i religijnych.

Zastępcy RPO towarzyszyli: Marcin Kusy – dyrektor Zespołu Praw Migrantów, Jagna Krotoska – prawniczka z Zespołu ds. Równego Traktowania oraz Bartosz Cyran – pełnomocnik RPO ds. współpracy z partnerami społecznymi.

Punktem wyjścia była analiza języka debaty publicznej i rosnących uprzedzeń wobec osób uchodźczych, migranckich oraz mniejszości narodowych i religijnych. Następnie zostały poruszone konkretne problemy dotyczące utraty dostępu do ochrony zdrowia i świadczeń społecznych, ograniczeń w systemie zakwaterowania, ryzyka bezdomności oraz barier edukacyjnych, szczególnie dotykających społeczność romską. W trakcie spotkania wyraźnie wybrzmiały także tematy mowy nienawiści w przestrzeni publicznej oraz sytuacji transpłciowych osób uchodźczych.

Ramy prawne i apel organizacji

Wprowadzenie do dyskusji przedstawiła moderująca wystąpienia Inicjatywy Anna Mirkowska (Rubikus, Stowarzyszenie Mudita), odnosząc się do zmian legislacyjnych w kontekście prawa unijnego. Wskazała na naruszenia art. 13 dyrektywy 2001/55/WE, gwarantującego osobom objętym ochroną czasową dostęp do zakwaterowania, pomocy medycznej, świadczeń społecznych oraz środków do życia.

Podkreśliła znaczenie niedawnego apelu 55 organizacji pozarządowych, wzywającego do przywrócenia dostępu do świadczeń zdrowotnych i zasiłków oraz wprowadzenia rozwiązań przejściowych dla osób znajdujących się w trakcie leczenia.

Do tej kwestii odniosła się również Anna Kacprzyk (Obywatele RP), wskazując, że stanowisko Ministerstwa Zdrowia – choć formalnie zgodne z przepisami – nie oddaje rzeczywistej sytuacji wielu osób uchodźczych i wprowadza w błąd opinie publiczną. Podkreśliła, że po 5 marca 2026 r. dostęp do świadczeń został istotnie ograniczony i uzależniony od spełnienia wąskich kryteriów lub posiadania ubezpieczenia, co w praktyce prowadzi do przerwania leczenia, zwłaszcza w przypadku terapii ambulatoryjnych. Odnosząc się do argumentów MZ, zaznaczyła, że jest system jest nieadekwatny – polski system opiera się na mechanizmach solidarnościowych i obejmuje większość społeczeństwa, także osoby nieopłacające składek. W przypadku osób uchodźczych brak spełnienia kryteriów oznacza natomiast realną utratę dostępu do leczenia.

Zdrowie: systemowe wykluczenie i przerwane leczenie

Sytuację w obszarze ochrony zdrowia przedstawiła Olena Dekhtiar z Fundacji „Dom tam, gdzie Ty”, wskazując, że część osób z doświadczeniem uchodźczym została faktycznie wyłączona z systemu.

W praktyce oznacza to m.in. konieczność ponoszenia kosztów świadczeń, które wcześniej były bezpłatne – w tym ratownictwa medycznego czy leczenia dzieci – a także przerywanie terapii ratujących życie. Szczególnie dotkliwe są bariery w uzyskaniu ubezpieczenia zdrowotnego dla osób starszych i z niepełnosprawnościami.

Dodatkowym problemem jest przewlekłość procedur transferu emerytur z Ukrainy, co prowadzi do wielomiesięcznego braku dostępu do świadczeń, a także praktyka żądania przez NFZ opłat rzędu kilkunastu tysięcy złotych za objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym – mimo odmiennych rekomendacji Ministerstwa Zdrowia.

Świadczenie 800+ niedostosowane do realiów

W kwestii dostępu do świadczenia wychowawczego 800+, Liudmyla Kramnysta (Fundacja AB Show) wskazała, że uzależnienie świadczenia od aktywności zawodowej nie uwzględnia rzeczywistych sytuacji życiowych wielu rodzin.

W praktyce oznacza to m.in. kilkumiesięczne przerwy w wypłatach świadczeń, nawet dla osób pracujących, a także trwałe wykluczenie niektórych grup – w tym opiekunów tymczasowych, np. dziadków. Skutkiem jest pogorszenie sytuacji materialnej rodzin, rosnące ryzyko zadłużenia, a w skrajnych przypadkach – bezdomności. W szczególnie trudnej sytuacji są matki korzystające ze świadczeń opiekuńczych, narażone na ryzyko przemocy ekonomicznej wynikającej z utraty niezależnych źródeł dochodu.

Między wsparciem a ryzykiem bezdomności

Problemy zakwaterowania poruszyła Katarzyna Banaszak z Centrum Wsparcia Uchodźców przy Fundacji Pomocy Wzajemnej Barka. Przedstawiła model mieszkań treningowych realizowany we współpracy z Miastem Poznań, jako przykład skutecznego wsparcia prowadzącego do usamodzielnienia.

Jednocześnie uczestniczki spotkania wskazały na problemy systemowe: ograniczenia w dostępie do ośrodków zbiorowego zakwaterowania, ich stopniowe zamykanie oraz rosnące ryzyko bezdomności wśród osób, które nie są w stanie samodzielnie utrzymać się na rynku mieszkaniowym.

Romowie szczególnie narażoną grupą

Karolina Kwiatkowska z Centralnej Rady Romów zwróciła uwagę na szczególnie trudną sytuację społeczności romskiej, będącej jedną z największych grup przebywających w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania (ok. 4 tys. osób z ok. 12 tys. ogółem).

Wskazała na nakładające się problemy romofobii, niestabilności mieszkaniowej oraz ograniczonego dostępu dzieci do edukacji, wynikającego m.in. z częstych zmian miejsca pobytu i likwidacji ośrodków.

Mowa nienawiści, dezinformacja i brak skutecznych narzędzi

Tematem spotkania była także rosnąca skala mowy nienawiści i dezinformacji. Anna Zielińska (Żydowskie Stowarzyszenie Czulent) przedstawiła analizę mechanizmów funkcjonowania środowiska cyfrowego, wskazując na rolę algorytmów w rozpowszechnianiu treści skrajnych oraz potrzebę skutecznego wdrażania przepisów Digital Services Act.

Z kolei Anna Tatar (Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”) podkreśliła, że język nienawiści wobec mniejszości – w szczególności osób z Ukrainy – ulega normalizacji i przenika zarówno debatę publiczną, jak i przestrzeń edukacyjną. Wskazała także na przypadki odmowy przyjmowania zgłoszeń dotyczących przestępstw z nienawiści oraz ograniczenia systemowe wynikające z zawetowania ustawy o bezpieczeństwie cyfrowym, które osłabiło możliwości reagowania na przemoc i dezinformację w sieci.

W tym kontekście zwrócono również uwagę na znaczenie skutecznych procedur zgłaszania naruszeń do Biura RPO – zarówno w sprawach indywidualnych, jak i systemowych. Podkreślono potrzebę usprawnienia ścieżek komunikacji oraz zapewnienia adekwatnych terminów reakcji na zgłoszenia dotyczące mowy nienawiści.

Osoby transpłciowe: bariery prawne i systemowe

Alisa Kumets z Fundacji „TG HOUSE” przedstawiła sytuację osób transpłciowych z doświadczeniem uchodźczym, zwracając uwagę na systemowe trudności związane z funkcjonowaniem w ramach ochrony międzynarodowej. Wskazała m.in. na brak możliwości uzgodnienia płci w dokumentach, problemy ze zmianą danych osobowych oraz brak uznawalności małżeństw jednopłciowych – szczególnie w sytuacjach, gdy tylko jedna z osób uzyskała ochronę międzynarodową.

Znaczenie współpracy z Biurem RPO i skarg indywidualnych

Do przedstawionych kwestii odniósł się zastępca RPO, Wojciech Brzozowski, który przedstawił działania Biura RPO w zakresie przeciwdziałania przestępstwom z nienawiści wobec mniejszości, w tym społeczności ukraińskiej i romskiej, oraz monitorowania skutków „ustawy wygaszającej”, zwłaszcza w obszarze ochrony zdrowia. Podkreślił znaczenie współpracy z organizacjami społecznymi oraz rolę skarg indywidualnych, jako kluczowego narzędzia identyfikowania naruszeń praw i wolności.

Problemy systemowe wymagają systemowych rozwiązań

Na zakończenie spotkania Wojciech Brzozowski odniósł się do działań podejmowanych przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich w omawianym obszarze. Podziękował uczestniczkom za przedstawienie perspektywy organizacji społecznych, podkreślając, że stanowi ona istotne uzupełnienie obrazu wyłaniającego się ze skarg wpływających do RPO.

Zwrócił jednocześnie uwagę na kluczowe znaczenie zgłaszania indywidualnych przypadków naruszeń praw i wolności do Biura RPO, które pozwalają na podejmowanie skutecznych interwencji oraz identyfikowanie problemów systemowych. Spotkanie potwierdziło, że skutki zmian legislacyjnych z 2026 r. mają charakter systemowy i w największym stopniu dotykają osoby znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej.

Obie strony potwierdziły potrzebę dalszej współpracy na rzecz zapewnienia realnej ochrony praw osób migranckich i uchodźczych w Polsce.

 

Podsumowanie spotkania na BIP RPO:

https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-spotkanie-wojciech-brzozowski-naszrzecznik