Półtoragodzinna sesja „Naszego Rzecznika” była okazją do przypomnienia formuły, skali i celów przyświecających społecznej mobilizacji wokół wyborów Rzecznika Praw Obywatelskich na przestrzeni ostatnich 11 lat: kampanii z 2015 i 2020 roku, które realizowała Akcja „Nasz Rzecznik” pod kierunkiem Katarzyny Batko-Tołuć oraz kampanii z 2026 roku, prowadzonej przez Inicjatywę „Nasz Rzecznik”, od pięciu lat koordynowaną przez Annę Duniewicz. Przede wszystkim jednak sesja służyła podsumowaniu lekcji, jakich dostarczyły nam trzy dotychczasowe kampanijne zrywy – każdy z nich w odmiennym politycznym kontekście – i przedyskutowaniu pomysłów na dalsze obywatelskie zaangażowanie na rzecz budowania najwyższych i trwałych standardów wyboru Rzecznika Praw Obywatelskich.

Dyskusję panelową i rozmowę z publicznością poprowadziła Justyna Nakielska, koordynatorka Zespołu Praw Osób LGBT+ Inicjatywy „Nasz Rzecznik”, we współpracy z Anną Tomaszewską (Akcja Demokracja). W panelu wystąpili: Katarzyna Batko-Tołuć (Fundusz Obywatelski im. Ludwiki i Henryka Wujców), Anna Duniewicz (koordynatorka Inicjatywy „Nasz Rzecznik”) oraz dr Marcin Szwed (Helsińska Fundacja Praw Człowieka).

Podczas kampanii z 2026 roku szczególnie ważne były dla nas:

• Jawny proces wyboru RPO, który obywatelki i obywatele mogą śledzić.
• Odpowiedzialne zgłaszanie kandydatów i kandydatek na konstytucyjny urząd RPO.
• Merytoryczne i dostępne wysłuchania publiczne w parlamencie.
• Wysłuchania publiczne osób kandydujących na stałe wpisane do regulaminu Sejmu.
• Sprawny wybór RPO, bez powoływania pełniącego obowiązki na dłuższy okres.
• Odpowiednie finansowanie Biura RPO, pozwalające na skuteczne wykonywanie mandatu.

W rozmowie z publicznością wiele miejsca poświęciliśmy koncepcji, która przebiła się w mediach w 2026 r. dzięki prawnikom Uniwersytetu Warszawskiego, w tym dr. Marcinowi Szwedowi: wyłaniania osób kandydujących na urząd RPO w drodze otwartego konkursu, z możliwością ich opiniowania przez autorytety prawnicze, byłych Rzeczników, aktywne na tym polu organizacje społeczne i przedstawiciel(k)i świata nauki.

Kluczowe pomysły dotyczące wyboru RPO w przyszłości, które pojawiły się w toku dyskusji:

• Ważniejsze od wyboru konkretnej osoby jest zadbanie o trwałe standardy wyboru RPO.
• Warto utrzymywać sieć organizacji między wyborami RPO.
• Konkurs przed wyborem RPO: jawny nabór (jak przy wyborze sędziego ETPCz), komisja ekspertów i przedstawicieli społeczeństwa wydaje rekomendacje, Sejm dokonuje wyboru i uzasadnia go. Większa przejrzystość bez utraty legitymacji demokratycznej. Komisja dostarcza wkład ekspercki, a ostateczną decyzję nadal podejmuje Sejm. Konkurs i debata się nie wykluczają. Można zacząć od zmian w regulaminie Sejmu.
• Konkurs z jawną komisją, która najpierw sprawdza formalności, w tym spełnienie wymogu „wyróżniania się wiedzą prawniczą”. Potem następują wysłuchania, a na końcu wybór w Sejmie. Zgłaszające się osoby byłyby widoczne i mogłyby zostać pełnomocnikami RPO w swoich obszarach.
• Pomysł obarczony ryzykiem: RPO wybierany w wyborach powszechnych, przy zgłaszaniu osób kandydujących jak dotychczas. Kontra wobec wyborów powszechnych: kompetencje RPO nie uzasadniają takiego mandatu, wybory większościowe premiują skrajności, a wybór przez Sejm i Senat sprawdził się.
• Ruch wyprzedzający: standardy są uzgadniane z wyprzedzeniem przed kolejnymi wyborami. Jeśli urzędujący/a RPO chce ubiegać się o drugą kadencję, wchodzi w tę samą jawną procedurę. Nie wiąże się to z wyrażeniem wotum nieufności wobec RPO.
• Standardy lepiej wpisać do ustawy niż do regulaminu Sejmu: w regulamin obywatele/ki mniej mogą ingerować – Sejm w każdej chwili może go zmienić.
• Uniwersytety z wydziałami prawa zgłaszają kandydatów/tki. RPO jest wybierany/a razem z dwoma zastępcami, a trzeci zapewnia ciągłość. Kontra: dobór zastępców powinien należeć do RPO.
• Debata w Sejmie przed terminem zgłoszeń, z udziałem strony społecznej. Osoby kandydujące pokazują swoje kompetencje, wizję Biura RPO i priorytety. Wskazując kogoś spoza debaty, politycy i polityczki muszą wyjaśnić, dlaczego.
• Otwarta pula zgłoszeń i przesłuchanie wszystkich osób kandydujących „w świetle jupiterów” zamiast zamkniętej komisji.
• Komisja ekspercka powinna być reprezentatywna: środowiska naukowe, adwokatura, organizacje pozarządowe, nie tylko prawnicy i nie tylko starsze autorytety, także ludzie młodzi.
• Ustawa o RPO jest stara, nieostra i wymaga korekty, np. doprecyzowania, co faktycznie oznacza „wyróżnianie się wiedzą prawniczą”.
• Obywatelska nowelizacja ustawy o RPO wymagałaby zebrania 100 000 podpisów.

Pomysły dotyczące funkcjonowania urzędu RPO:

• Organizacje powinny śmiało zgłaszać sprawy do RPO.
• Należy przywrócić spotkania lokalne RPO w całej Polsce.
• Potrzebne są biura terenowe RPO, szczególnie na tzw. „ścianie wschodniej”.
• Należy podnosić kwestie adekwatnego do skali potrzeb dofinansowania Biura RPO.

Sesja Uspołeczniamy wybory RPO – wnioski i pomysły na przyszłość pozwoliła poddać krytycznej refleksji wnioski z dotychczasowych kampanii wokół wyborów RPO, przedyskutować propozycje prawników i zaangażowanych w wybory RPO organizacji pozarządowych oraz – co najważniejsze – nakreślić kierunki przyszłych obywatelskich działań na rzecz najwyższych standardów wyboru RPO. 16 października 2026 zrobiliśmy wspólnie ważny pierwszy krok na rzecz systemowych rozwiązań, które wzmocniłyby transparentność procesu wyboru Rzecznika Praw Obywatelskich i polityczną niezależność RPO.