30 kwietnia 2026 r. złożyliśmy uwagi do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw.
Oto ich treść, zawarta w formularzu zgłaszania uwag do projektu o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (nr projektu: UD 315):
Nazwa podmiotu (lub Imię i nazwisko) zgłaszającego uwagi:
Inicjatywa „Nasz Rzecznik” (www.naszrzecznik.pl)
Zgłaszane uwagi i propozycje zmian do projektów Ustawy, Uzasadnienia lub Oceny Skutków Regulacji (OSR):
Uwaga: kolumny „Artykuł”, „Ustęp” oraz „Litera” są wypełniane jedynie w stosunku do uwag do treści Ustawy
Uwagi ogólne:
Zgadzamy się z prof. Ryszardem Szarfenbergiem, który w rozmowie opublikowanej na ngo.pl (https://publicystyka.ngo.pl/ubostwo-opiekuncze-puka-do-drzwi-ryszard-szarfenberg-o-lukach-w-nowelizacji-ustawy-o-pomocy-spolecznej-wywiad-taup), stwierdził:
„Jeżeli nie przeprowadzimy dobrze procesu deinstytucjonalizacji, to zamiast przesunięcia z opieki instytucjonalnej do środowiskowej – co jest celem reformy – część osób trafi po prostu do kąta „brak opieki” i ubóstwa opiekuńczego, bo realnie dostępnego wsparcia środowiskowego dla nich nie będzie” oraz
„może być tak, że ludzie dalej będą instytucjonalizowani, tyle że [nie w DPS-ach a] w placówkach opieki zdrowotnej. Warto zresztą pamiętać, że są jeszcze prywatne placówki opieki długoterminowej, gdzie nie idzie się ze skierowania gminy, tylko podpisuje się umowę. To jest trochę regulowane przez Ministerstwo, chociaż standardy są niższe niż w DPS.”
Obawiamy się, że ludzie starsi, schorowani, z niepełnosprawnościami, mogą być wypychani do prywatnych placówek opieki długoterminowej, pozostających poza realną kontrolą – komercjalizacja usług społecznych. Wieloletnie doświadczenia wskazują też na ryzyko, że wsparcie nad osobami z największymi trudnościami w codziennym funkcjonowaniu, w tym z tzw. „zachowaniami trudnymi”, będzie nadal świadczone w rodzinnych domach przez starzejących się, tracących siły rodziców lub rodzeństwo – „urodzinnienie” opieki.
Jak wskazuje w przytoczonej rozmowie prof. Szarfenberg, „zaostrzone przesłanki kierowania do DPS mają wejść w życie po dwóch miesiącach od ogłoszenia, natomiast przepisy o lokalnych planach rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji – a więc instrumenty, które dopiero mają zbudować realne alternatywy środowiskowe – dopiero od 1 stycznia 2030 roku. Przez kilka lat będziemy więc mieli sytuację, w której dostęp do DPS jest już ograniczony, a podaż usług środowiskowych wciąż się nie zwiększyła. Najbardziej racjonalną reakcją gmin w takich warunkach będzie zarządzanie niedoborem, a nie rozwijanie oferty. Dlatego proponuję przepis przejściowy, który przez ten okres nakazywałby uwzględniać tylko formy wsparcia realnie dostępne na obszarze danej gminy albo powiatu – żeby brak planu nie stał się samoistną podstawą odmowy skierowania do DPS.”
Sam plan nic jeszcze jednak nie załatwia. Aby był implementowany, konieczne są zasoby, procedury, narzędzia, środki finansowe, zmiany przepisów.
Samorządom brakuje zasobów kadrowych, szkoleń, pieniędzy. Mamy wątpliwość, czy bez dania gminom odpowiednich narzędzi, przypisanie im nowych zadań przyniesie wymierne efekty.
Żadne dziecko nie powinno mieszkać w DPSie – idea jest oczywiście słuszna. Zabrakło jednak ścieżki, jak do tego dojść, zaangażowania wszystkich stron, w tym rodzin mających dzieci w DPSach (zapytanie, czego rodzinie zabrakło, żeby dziecko nie trafiło do DPS-u) oraz podmiotów prowadzących placówki całodobowego wsparcia.
| Lp. | Dokument | Artykuł | Ustęp | Punkt | Litera | Strona | Aktualna treść | Proponowana treść | Uzasadnienie dla zmiany |
|
1. |
Projekt Ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw
|
Art. 1. | 25) | 16 | a) ust. 1 i 2 otrzymują brzmienie:
„1. Osobie pełnoletniej, która ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność, chorobę lub bezdomność potrzebuje wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, przysługuje prawo do przyznania wsparcia w mieszkaniu treningowym lub wspomaganym |
Dodać:
„1. Osobie pełnoletniej, która ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność, chorobę lub bezdomność potrzebuje wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, przysługuje prawo do przyznania wsparcia w mieszkaniu treningowym lub wspomaganym, bądź prawo do analogicznego wsparcia świadczonego w mieszkaniu, do którego osoba ma jakikolwiek tytuł prawny (wsparcie domowe)” |
Osoba, która nie chce zmieniać miejsca zamieszkania, bądź nie ma w środowisku lokalnym możliwości zamieszkania w mieszkaniu treningowym lub wspomaganym, zgodnie z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych powinna otrzymywać adekwatne do potrzeb wsparcie domowe na takich samych zasadach, jak wsparcie udzielane mieszkańcom w mieszkaniach treningowych lub wspomaganych. | ||
| 2. | Projekt Ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw
|
17 | 11b. Podstawą przyznania wsparcia w mieszkaniu wspomaganym jest decyzja i umowa najmu.” | Dopisać:
11b. Podstawą przyznania wsparcia w mieszkaniu wspomaganym jest decyzja i umowa najmu, a podstawą analogicznego wsparcia w mieszkaniu, do którego osoba ma jakikolwiek tytuł prawny, jest decyzja.
|
Postulujemy dodanie podstawy udzielania wsparcia osobie, która potrzebuje go w mieszkaniu, do którego ma jakikolwiek tytuł prawny. W centrum uwagi powinna być osoba i jej potrzeby, nie operator usług ani substancja mieszkaniowa.
|
||||
| 3. | Projekt Ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw
|
Art. 49. | 2-6 | 42 | Ustawa wchodzi w życie pierwszego dnia miesiąca następującego po upływie 2 miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem art. 1 pkt 8, art. 2, art. 11 pkt 2–5, art.15, art. 20 pkt 1, art. 24 pkt 2–6, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2030 r.
|
Za Ryszardem Szarfenbergiem:
„Zaostrzone przesłanki kierowania do DPS mają wejść w życie po dwóch miesiącach od ogłoszenia, natomiast przepisy o lokalnych planach rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji – a więc instrumenty, które dopiero mają zbudować realne alternatywy środowiskowe – dopiero od 1 stycznia 2030 roku. Przez kilka lat będziemy więc mieli sytuację, w której dostęp do DPS jest już ograniczony, a podaż usług środowiskowych wciąż się nie zwiększyła. Najbardziej racjonalną reakcją gmin w takich warunkach będzie zarządzanie niedoborem, a nie rozwijanie oferty. Potrzebny jest przepis przejściowy, który przez ten okres nakazywałby uwzględniać tylko formy wsparcia realnie dostępne na obszarze danej gminy albo powiatu – żeby brak planu nie stał się samoistną podstawą odmowy skierowania do DPS.”
https://publicystyka.ngo.pl/ubostwo-opiekuncze-puka-do-drzwi-ryszard-szarfenberg-o-lukach-w-nowelizacji-ustawy-o-pomocy-spolecznej-wywiad-taup
Aby plan był implementowany, konieczne są odpowiednie zasoby: procedury, narzędzia, odpowiednie środki finansowe, zmiany przepisów.
|
|||
| 4. | Projekt Ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw | art 64c. w brzmieniu: Osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej na podstawie art. 61 ust 1 pkt 2 zwalnia się całkowicie z tej opłaty z urzędu, jeśli osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca jest jej zstępnym i sama legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności znacznym oraz ma stwierdzoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. | Uzasadnienie: art. 64 pkt 2 przewiduje możliwość zwolnienia zobowiązanego w całości lub części z opłaty za pobyt w DPS innej osoby. Zwolnienie jest jednak fakultatywne i następuje na wniosek osoby zainteresowanej. W sytuacji osób z niepełnosprawnością w stopniu znacznym, z największymi trudnościami w codziennym funkcjonowaniu i np. z niepełnosprawnością intelektualną, samo złożenie wniosku może być bardzo trudne, a wiedza o takiej możliwości – ograniczona. Dlatego postulujemy, aby zwolnienie było z mocy ustawy, szczególnie w sytuacji, gdy osoba przebywająca w DPS, za którą miałaby być ponoszona odpłatność, przez wiele lat świadczyła na rzecz swojego zstępnego z niepełnosprawnością pracę opiekuńczą w ramach obowiązku alimentacyjnego. | ||||||
| 5. | Projekt Ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw
|
Art. 3. | 2) | 30-31 | W ustawie z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2024 r. poz. 1264) wprowadza się następujące zmiany:
(…)
2) po art. 17b dodaje się art. 17ba w brzmieniu: „Art. 17ba. 1. Do zakresu działania Rzecznika, dotyczącego wykonywania funkcji, o których mowa w art. 1 ust. 5, należy w szczególności: 1) promowanie, analizowanie, monitorowanie i wspieranie ochrony praw osób niepełnosprawnych; 2) prowadzenie niezależnych badań w zakresie realizacji praw wynikających z Konwencji, o której mowa w art. 1 ust. 5; 3) opracowywanie i wydawanie niezależnych sprawozdań oraz wydawanie zaleceń odnośnie do problemów związanych z wdrażaniem Konwencji, o której mowa w art. 1 ust. 5; 4) inicjowanie i promowanie działań informacyjno-edukacyjnych oraz kampanii społecznych, o których mowa w art. 8 Konwencji, o której mowa w art. 1 ust. 5; 5) angażowanie i zapewnienie pełnego uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego, w szczególności osób niepełnosprawnych i organizacji osób niepełnosprawnych w procesie monitorowania Konwencji, o której mowa w art. 1 ust. 6.”;
|
Nałożenie nowych obowiązków oraz zadań na urząd RPO musi wiązać się z zapewnieniem niezbędnych zasobów do realizacji tych zadań i obowiązków (kadrowych i finansowych). W przeciwnym razie projektowane zmiany będą fasadowe lub będą wymuszać cięcie kosztów w innych obszarach działań RPO.
|
|||
| 6. | OSR | Ustawa przewiduje realizację szeregu nowych zadań w ramach pomocy społecznej oraz przez pracowników Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. To oznacza konieczność zaangażowania konkretnych zasobów kadrowych, zakup usług, itp.
Nie przedstawiono analiz, które potwierdzałyby, że aktualnym pracownikom instytucji, które mają realizować nowe zadania można, w ramach obecnego wymiaru godzin pracy pracowników, przydzielić dodatkowe zadania bez dodatkowego wynagrodzenia.
|
|||||||
| 7. | OSR
|
25 | W okresie 10 lat od wejścia w życie zmian
Wydatki ogółem 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 |
Zapewnienie adekwatnych do planowanych działań środków. | Za Ryszardem Szarfenbergiem: „Trudno zrozumieć, dlaczego w tabelach OSR wszystkie pozycje wynoszą zero.”
Nie jest możliwe wprowadzenie tak znacznych zmian bezkosztowo
https://publicystyka.ngo.pl/ubostwo-opiekuncze-puka-do-drzwi-ryszard-szarfenberg-o-lukach-w-nowelizacji-ustawy-o-pomocy-spolecznej-wywiad-taup
|
||||
