Uwagi organizacji społecznych do projektu ustawy o wygaszeniu rozwiązań

wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem

zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (UD345)

koordynacja: Mapuj Pomoc, we współpracy z Inicjatywą “Nasz Rzecznik”

 

I: Uwagi ogólne

 

1. Tryb przeprowadzenia konsultacji

Ponownie zwracamy uwagę na problem nadzwyczaj szybkiego przeprowadzenia konsultacji społecznych projektu “ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw”, oparty na nieproporcjonalnie krótkim terminie na zgłaszanie uwag. Pomimo przedłużenia terminu o cztery dni robocze, tryb organizacji konsultacji oceniamy krytycznie jako niewspółmierny do wagi i skutków proponowanych regulacji. W interesie nie tylko obywateli Ukrainy – beneficjentów ochrony, czy organizacji społeczeństwa obywatelskiego, ale także administracji publicznej, jest praktyczne umożliwienie organizacjom (w szczególności podmiotom posiadającym wieloletnie doświadczenie w pracy z osobami objętymi ochroną czasową), przygotowanie rzetelnych, merytorycznych stanowisk. Tak istotny społecznie projekt ustawy, regulujący fundamentalną zmianę podejścia państwa do wsparcia obywateli Ukrainy korzystających z ochrony czasowej, powinien podlegać racjonalnym czasowo i faktycznym, efektywnym konsultacjom społecznym, które umożliwią pełne uwzględnienie wiedzy eksperckiej oraz praktycznego doświadczenia organizacji pozarządowych, zgodnie ze standardami dobrej legislacji i zasadą partycypacji społecznej.

 

2. Myląca nazwa o “wygaszaniu” specustawy

Zastrzeżenia budzi tytuł projektu ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw, który nie oddaje rzeczywistego celu ani skutków projektowanych zmian. Użycie sformułowania „wygaszenie rozwiązań” sugeruje zakończenie pomocy, ograniczenie ochrony lub odebranie przysługujących obywatelom Ukrainy praw, podczas gdy projekt zmierza do ujednolicenia systemu wsparcia dla wszystkich osób objętych ochroną czasową, dostosowania obowiązujących regulacji do długofalowego etapu sytuacji migracyjnej oraz przejścia z rozwiązań nadzwyczajnych, przyjmowanych w reakcji na nagły kryzys, do rozwiązań o charakterze systemowym (co wynika także z samego uzasadnienia projektu).

W konsekwencji obecny tytuł projektu ma charakter mylący i może wprowadzać w błąd zarówno społeczność ukraińską przebywającą w Polsce lub planując” migrację, wywołując nieuzasadnione poczucie zagrożenia utratą ochrony lub wsparcia, jak i społeczeństwo polskie (w tym pracodawców niepewnych co do legalności pobytu pracowników).

Tego rodzaju przekaz, wynikający z samego brzmienia tytułu aktu prawnego, sprzyja także utrwalaniu istniejących napięć społecznych oraz wzmacnianiu uproszczonych i antagonistycznych narracji antyukraińskich, co pozostaje w sprzeczności z deklarowanym celem stabilizacji i porządkowania systemu wsparcia. Z perspektywy zasad poprawnej legislacji oraz odpowiedzialnej komunikacji publicznej zasadne jest, aby tytuł ustawy w sposób precyzyjny i neutralny odzwierciedlał jej faktyczny charakter, cele oraz skutki, bez sugerowania zakończenia pomocy czy wycofania ochrony. W związku z powyższym celowe jest rozważenie zmiany tytułu projektu na taki, który akcentowałby ujednolicenie, systemowość oraz długofalowy charakter proponowanych rozwiązań.

• Rekomendacja: Proponujemy, aby zmienić nazwę projektu np. na “Projekt ustawy o ujednoliceniu zasad wsparcia osób objętych rozwiązaniami wynikającymi z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw”.

 

II: PESEL UKR, CUKR

3. Utrzymanie możliwości korzystania z ochrony czasowej do momentu wydania decyzji o udzieleniu ochrony międzynarodowej

Projekt ustawy zakłada utrzymanie rozwiązania, w którym złożenie wniosku o ochronę międzynarodową skutkuje utratą statusu ochrony czasowej. Dla osób z ochroną czasową, które nie spełniają warunków do otrzymania innego statusu pobytowego, ubieganie się o ochronę międzynarodową może być jedyną im dostępną formą legalnego pobytu w Polsce po zakończeniu obowiązywania ochrony czasowej w marcu 2027 r.

• Rekomendujemy wykreślenie z projektu ustawy zapisu o utracie ochrony czasowej z chwilą złożenia wniosku o ochronę międzynarodową (tj. art 109b ust.1 pkt. 5) i utrzymanie ochrony czasowej również dla osób wnioskujących o ochronę międzynarodową w okresie od złożenia wniosku, do otrzymania decyzji o jej udzieleniu.

4. Termin 14 dni na zawnioskowanie o numer PESEL UKR (art. 2 ust. 6 Ustawy)

Według projektu Ustawy, beneficjent ochrony czasowej powinien wystąpić o numer PESEL UKR w terminie 14 dni od wjazdu na teren RP (planowany art. 109b ust. 1 punkt 1 w związku z art. 110a i 110a ust. 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP). W przeciwnym razie ochrona czasowa automatycznie wygasa (co nie mieści się w katalogu przesłanek przewidzianych w prawie unijnym).

Proponujemy wprowadzenie rozwiązania, aby ochrona czasowa nie wygasała w sposób automatyczny w przypadku niedochowania obowiązku złożenia wniosku o nadanie PESELu UKR w przypadku osób, które przed wyrobieniem numeru PESEL, a po wjeździe na teren RP, trafiły do szpitala z powodu bezpośredniego zagrożenia życia, a ich stan uniemożliwia stawienie się w urzędzie lub z jakiegokolwiek innego powodu wystąpił brak możliwości złożenia takiego wniosku w wymaganym terminie 14 dni od dnia przekroczenia granicy.

Czynność administracyjna jak rejestracja osoby korzystającej z ochrony czasowej poprzez złożenie wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR, może wspierać wykonywanie tej ochrony, lecz nie powinna stanowić warunku jej nabycia ani trwania.

Ustawa z dnia 12 września 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu weryfikacji prawa do świadczeń na rzecz rodziny dla cudzoziemców oraz o warunkach pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa zniosła możliwość wyrobienia numeru PESEL UKR w miejscu pobytu uchodźcy ze względu na stan zdrowia. W praktyce może to oznaczać pozbawienie takich osób prawa do ochrony tymczasowej na terytorium Polski i wszystkich wynikających stąd uprawnień, w tym dostępu do świadczeń medycznych. Jest to sprzeczne z Dyrektywą Rady UE nr 2001/55/WE i Decyzją wykonawczą Rady 2022/382 z dnia 4 marca 2022 roku, a także z art. 18 i 21 Karty praw podstawowych UE.

Alternatywnie, sugeruje się także wprowadzenie możliwości działania przez pełnomocnika zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego oraz umożliwienie organowi gminy przeprowadzenia niezbędnych czynności w miejscu pobytu cudzoziemca, na jego wniosek. Zmiana ta ma charakter techniczny i porządkujący, a jej celem jest zapobieżenie sytuacjom, w których obiektywne przeszkody zdrowotne prowadziłyby do niezamierzonej utraty uprawnień lub statusu.

Postulujemy również umożliwienie organowi gminy, na wniosek cudzoziemca złożony przed upływem terminu, jednorazowego przedłużenia tego terminu o dodatkowe 30 dni w przypadku wystąpienia obiektywnych przeszkód, takich jak hospitalizacja, brak dokumentu podróży lub inne ważne przyczyny niezależne od cudzoziemca. Mechanizm ten jest funkcjonalnie analogiczny do instytucji przywrócenia terminu przewidzianej w Kodeksie postępowania administracyjnego i nie narusza równowagi pomiędzy efektywnością postępowania a interesem publicznym.

5. Zwolnienie z opłaty administracyjnej za złożenie wniosku o wydanie karty pobytu CUKR dla osób z grup szczególnie wrażliwych

Uzyskanie karty pobytu CUKR wiąże się z kosztami administracyjnymi, które dla osób z grup szczególnie wrażliwych (np. osoby z niepełnosprawnościami, osoby starsze, rodziny wielodzietne, osoby sprawujące opiekę nad osobami zależnymi) stanowią realną barierę. Tymczasem konsultowany projekt nie przewiduje zwolnień z opłat ani alternatywnych rozwiązań.

Rekomendacja:

• Zagwarantowanie, że brak środków finansowych nie będzie przeszkodą w legalizacji pobytu poprzez wprowadzenie zwolnień z opłat lub uproszczonych procedur pobytowych dla osób z grup wrażliwych

6. Brak dostępnych alternatywnych tytułów pobytowych dla osób z grup wrażliwych po zakończeniu ochrony czasowej

Osoby, które są bądź zostaną objęte ochroną czasową, a które nie będą mogły opuścić terytorium Polski po okresie obowiązywania tej ochrony (przede wszystkim ze względu na zaawansowaną niepełnosprawność, stan paliatywny), będą potrzebowały możliwości zalegalizowania pobytu na innej podstawie niż ochrona czasowa. Alternatywa w postaci możliwości wszczęcia postępowania o ochronę międzynarodową jest problematyczna ze względu na jej długi czas procedowania i ryzyko uzyskania decyzji o odmowie udzielenia ochrony międzynarodowej w formie statusu uchodźcy bądź ochrony uzupełniającej.

W związku z trwającą wojną w Ukrainie i niepewną perspektywą jej zakończenia, dopuszczanie możliwości wydalania osób po wygaśnięciu ochrony czasowej rodzi bardzo duże wątpliwości moralne. Jest też sprzeczne z duchem Dyrektywy Rady 2001/55/WE z 2001 r. i Konwencją Genewską (zasadą non-refoulement).

Rekomendacja:

• Zapewnienie realnie dostępnej alternatywy legalnego pobytu po zakończeniu ochrony czasowej, skrócenie czasu procedowania wniosku o ochronę międzynarodową, przyznanie tym osobom ochrony w postaci ochrony uzupełniającej.

7. Karta pobytu CUKR – ograniczona dostępność w praktyce

W obowiązujących przepisach przewidziano możliwość uzyskania karty pobytu czasowego CUKR na okres 3 lat, co stanowi potrzebną alternatywę dla osób, które nie mają możliwości ubiegania się o zezwolenie na pobyt czasowy i pracę na ogólnych zasadach, ponieważ nie spełniają kryteriów dochodowych lub innych wymogów formalnych przy równoczesnej konieczności zabezpieczenia tytułu pobytowego w związku z wojną.

Postulujemy rozszerzenie dostępu do karty CUKR oraz uznanie jej za podstawowy instrument przejściowy po zakończeniu ochrony czasowej, zamiast wielokrotnego wydawania zezwoleń krótkoterminowych.

8. Konieczność wsparcia osób zagrożonych wykluczeniem cyfrowym tak, aby mogły one uzyskać potwierdzanie statusu UKR w innej formie niż elektroniczna.

Projekt ustawy wprowadza wymóg potwierdzania statusu UKR za pośrednictwem narzędzi cyfrowych (diia.pl, mObywatel), nie zapewniając równorzędnej alternatywy dla osób wykluczonych cyfrowo (osoby z niepełnosprawnościami, osoby starsze, osoby z różnym poziomem umiejętności cyfrowych, osoby w trudnej sytuacji materialnej której nie stać na utrzymanie telefonu komórkowego z dostępem do sieci).

Dla rozwiązania powyższego problemu postuluje się:

• zagwarantowanie niedygitalnej formy potwierdzania statusu UKR – wprowadzenie alternatywy do konieczności korzystania z urządzenia elektronicznego poprzez dopuszczenie także formy dokumenty “tradycyjnego”, papierowego,
• jednoznaczne wskazanie, że brak dostępu do narzędzi cyfrowych nie może skutkować utratą praw ani statusu.

9. Brak jasnych zasad ponownego objęcia ochroną po pobycie w Ukrainie dłuższym niż 30 dni

Projekt nie reguluje sytuacji osób, które po pobycie w Ukrainie dłuższym niż 30 dni ponownie uciekają przed działaniami wojennymi i wracają do Polski.

Postuluje się jednoznaczne określenie, czy takie osoby mogą:

• zostać ponownie objęte ochroną czasową,
• mieć przywrócony status UKR,
• złożyć wniosek o PESEL UKR w terminie 14 dni od ponownego wjazdu.

10. Osoby, które korzystały z ochrony czasowej w innym państwie UE

Projekt nie precyzuje sytuacji cudzoziemców, którzy uzyskali ochronę czasową w innym państwie UE, następnie z niej zrezygnowali i przybyli do Polski w związku z trwającą wojną.

• Należy doprecyzować możliwość ponownego objęcia ochroną czasową w Polsce lub przywrócenia statusu UKR w takich przypadkach.

 

III: Zakwaterowanie

11. Organizacja zakwaterowania zbiorowego

Ogólne założenia interwencyjnego zakwaterowania beneficjentów ochrony tymczasowej wydają się krokiem w dobrą stronę. Cieszy gotowość krótkoterminowego kwaterowania osób bez PESELu UKR (co jest szczególnie ważne dla uchodźców w tranzycie, którzy z przyczyn logistycznych muszą podróżować przez Polskę), przewidzenie czasu na adaptację i wzięcie pod uwagę sytuacji osób z grup wrażliwych. Niemniej zgłaszamy poniższe wątpliwości:

• Katalog grup wrażliwych, co widzimy na przykładzie uchodźców z Ukrainy, jest za wąski. Pominięto w nim dzieci, osoby z niepełnosprawnościami bez polskiego orzeczenia o niepełnosprawności, opiekunów tymczasowych, samotnych opiekunów trojga i więcej dzieci.
• Istnieje poważna wątpliwość, czy 60 dni to wystarczający okres na usamodzielnienie, szczególnie w wypadku osób z niepełnosprawnością i ich opiekunów (co rozwinięto niżej) oraz samotnych opiekunów dzieci (co również rozwinięto niżej).
• Trudno zakładać, że 12 miesięcy od wystąpienia zdarzenia będącego bezpośrednią przyczyną masowego napływu ludności będzie zawsze okresem wystarczającym, aby udzielić pomocy szczególnie osobom z grup szczególnie wrażliwych. Dynamika tego typu zdarzeń, zwłaszcza wojen, bywa zmienna – niekiedy działania zbrojne (lub ich bezpośrednie skutki) nasilają się po pewnym czasie. Dobrze pokazuje to przykład wcześniejszego etapu wojny w Ukrainie. 12 miesięcy po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji, napływ uchodźców z Ukrainy był zauważalnie mniejszy niż na początku. Tymczasem ponad 3 miesiące później, tj. 6 czerwca 2023 roku, wojska rosyjskie wysadziły tamę w Nowej Kachowce, co zaskutkowało zatopieniem rozległych terenów i znacznym zwiększeniem skali migracji przymusowej. Wysadzenie tamy nie było jednak nowym zdarzeniem powodującym masowy napływ ludności, tylko punktem zwrotnym trwającej wojny. Intensywność i zakres potrzeb pomocowych mogą się zatem istotnie zmieniać w czasie, a sztywne określenie ram czasowych w ustawie niesie ryzyko niedostosowania systemu wsparcia do rzeczywistej dynamiki kryzysu i wykluczenia z pomocy osób znajdujących się w faktycznej potrzebie.

12. Rozszerzenie katalogu grup szczególnie wrażliwych

Sugeruje się uspójnienie katalogu osób z grupy szczególnie wrażliwych w części ustawy o ochronie czasowej z katalogiem z art. 68 ust. 1 ustawy o udzielaniu ochrony (planowany art. 112 ust. 3 ust. o udzielaniu ochrony (…) – pomoc polegająca na zakwaterowaniu zbiorowym wraz z całodziennym wyżywieniem beneficjentowi ochrony czasowej, jeżeli posiada on status UKR, o którym mowa w art. 110a ust. 1, należącemu do grupy wrażliwej oraz który nie jest w stanie samodzielnie zapewnić sobie zakwaterowania).

• Rekomendacja: do katalogu z art. 112 ust. 4 proponujemy dopisać osoby, które doświadczyły przemocy, w tym także psychicznej, ofiar handlu ludźmi, osób z zaburzeniami psychicznymi. Jest to szczególnie ważne z uwagi na kontekst i możliwe traumatyczne doświadczenia wojenne osób, które korzystają z pomocy w Polsce.

 

IV: Osoby z grup wrażliwych, sytuacja osób z niepełnosprawnościami

 

13. Zakwaterowanie OzN

(uwagi z tego punktu zgłoszone równolegle do Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych)

 

Założenie, że do wsparcia polegającego na zakwaterowaniu w OZZ (a tym samym – do świadczeń zdrowotnych) uprawnione będą tylko te osoby z niepełnosprawnościami, które legitymują się polskim orzeczeniem o niepełnosprawności lub umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza pozbawienie pomocy osób z niepełnosprawnościami nowo przybywających oraz takich, które z przyczyn od siebie niezależnych nie zdążyły uzyskać polskiego orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. Termin samego oczekiwania na komisję orzekającą o niepełnosprawności to minimum kilka miesięcy (w Warszawie jest to obecnie ok. 6 miesięcy). Trzeba także wziąć pod uwagę czas oczekiwania na wizytę u lekarza specjalisty, którego opinię należy przedstawić komisji orzekającej (w przypadku niektórych specjalizacji i miejscowości czas ten przekracza rok).

Jest to systemowe wykluczenie tych osób z pomocy przysługującej im z mocy Dyrektywy nr 2001/55/WE w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców; godzi też w art. 21 Karty praw podstawowych UE oraz art. 4 ust. 1 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (Dz.U. 2012 poz. 1169), por. także art. 2 tejże Konwencji. Praktycznie niemożliwe jest bowiem, żeby osoby całkowicie lub częściowo niezdolne do pracy, niekiedy wymagające stałej opieki, utrzymały się samodzielnie do czasu uzyskania polskiego orzeczenia (chyba że mają wsparcie z zewnątrz, np. od rodziny). Tymczasem odsetek osób z niepełnosprawnościami uciekających przed wojną wzrasta, m.in. ze względu na nasilające się ataki rakietowe.

• Rozwiązaniem tej sytuacji mogłoby być przywrócenie przesłanki humanitarnej, pozwalającej na warunkowe zwolnienie z opłat za przebywanie w OZZ na podstawie ukraińskiego orzeczenia o niepełnosprawności i zaświadczenia z właściwego zespołu orzekającego o niepełnosprawności o rozpoczęciu procesu ubiegania się o orzeczenie polskie. Było to rozwiązanie rekomendowane przez BRPO i funkcjonujące do 1 listopada 2025 roku.

14. Sytuacja osób do 18. roku życia i ich opiekunów

(uwagi z tego punktu zostały zgłoszone równolegle do Biura Rzecznika Praw Dziecka)

Nieuwzględnienie w projekcie Ustawy kwestii zakwaterowania dzieci (z wyjątkiem dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej i dzieci z polskim orzeczeniem o niepełnosprawności) jest poważną luką, generującą ryzyko bezdomności wśród dzieci i ich opiekunów – tym poważniejszą, że brakuje działających rozwiązań systemowych pozwalających przeciwdziałać temu ryzyku. Za niedopuszczalne należy uznać całkowite wykreślenie większości małoletnich z katalogu grup wrażliwych.

Wskazuje się na wykreślenie z katalogu grup wrażliwych samotnych opiekunów trojga i więcej dzieci. Osoby takie nie mają praktycznie szans na usamodzielnienie się, o ile nie mają wsparcia systemowego. W przeciwieństwie do wielu rodzin polskich w analogicznej sytuacji nie mają one wsparcia środowiskowego (rodzina, znajomi), nie znają języka (co ogranicza ich możliwości zatrudnienia), tak jak wszyscy muszą natomiast zgrać godziny pracy z harmonogramami często różnych lub działających w trybie zmianowym placówek oświatowych lub opiekuńczych.

W projekcie Ustawy nie uwzględniono także sytuacji, w których osoby mające prawo do zakwaterowania w OZZ (ze względu na wiek lub niepełnosprawność) są jedynymi opiekunami dzieci do 18. roku życia. Nie są to sytuacje hipotetyczne – z rozmów z gospodarzami OZZ wynika, że takich rodzin jest wiele.

Jeśli przepisy Ustawy w proponowanym kształcie wejdą w życie, bez prawa do zakwaterowania pozostaną de facto całe rodziny, a zakwaterowanie na zasadach komercyjnych w obu przedstawionych typach sytuacji wydaje się niemal niemożliwe. Mimo zastrzeżenia, że do beneficjentów ochrony czasowej nie stosują się przepisy o ochronie lokatorów (por. art. 2 pkt 8 Ustawy, dot. proponowanego art. 112f Ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej), samotny opiekun małych dzieci lub opiekun w wieku emerytalnym, a także opiekun z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym lub znacznym mogą mieć trudność ze znalezieniem, a także opłaceniem lokum na wolnym rynku (ze względu na nieufność zarówno wobec rodzin z dziećmi, jak i cudzoziemców, a także uzasadnione obawy dotyczące wypłacalności).

Należy tu zaznaczyć, że nawet wypłata świadczenia wychowawczego (800+) uzależniona jest od tego, czy opiekun dziecka jest zatrudniony i otrzymuje co najmniej połowę minimalnej kwoty wynagrodzenia. Niepełnosprawność opiekuna nie jest przesłanką zwalniającą z tego obowiązku. Regulujący tę kwestię art. 1 ust. 2a Ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 1576 oraz z 2025 r. poz. 619), wprowadzony mocą Ustawy z dnia 12 września 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu weryfikacji prawa do świadczeń na rzecz rodziny dla cudzoziemców […] jest zatem dyskryminujący z dwóch powodów: ze względu na niepełnosprawność, a także ze względu na pochodzenie. Godzi tym samym w art. 32 Konstytucji RP, art. 21 Karty praw podstawowych UE oraz art. 4 ust. 1 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (Dz.U. 2012 poz. 1169), por. także art. 2 tejże Konwencji.

15. Świadczenia medyczne

Utrata dostępu do niemal wszystkich świadczeń medycznych (także tych przewidzianych jeszcze w Ustawie o zmianie niektórych ustaw w celu weryfikacji prawa do świadczeń na rzecz rodziny dla cudzoziemców oraz o warunkach pomocy obywatelom Ukrainy) w praktyce pozbawia dorosłe osoby z niepełnosprawnościami nie mogące podjąć pracy, a mieszkające poza OZZ, prawa do bezpłatnej opieki medycznej choćby w podstawowym zakresie. Praktycznie uniemożliwia także ubieganie się o polskie orzeczenie o niepełnosprawności, ponieważ do dokumentacji składanej we właściwym zespole orzekającym o niepełnosprawności należy załączyć opinię lekarza specjalisty w danej dziedzinie, przy czym musi to być, co zrozumiałe, opinia wydana przez lekarza przyjmującego w ramach NFZ.

Tymczasem nowo przybywające osoby z niepełnosprawnościami co do zasady – według omawianego projektu Ustawy – nie będą mogły skorzystać z zakwaterowania w OZZ, ponieważ nie mają polskiego orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. Automatycznie zostaną zatem pozbawione dostępu do świadczeń zdrowotnych.

W obecnym stanie prawnym osoba ze szczególnymi potrzebami będzie mieć dostęp do świadczeń NFZ tylko wtedy, gdy będzie ubezpieczona. Ubezpieczenie mogłaby otrzymać, jeśli zostałby jej przyznany zasiłek stały, jednak (z wyłączeniem osób w wieku emerytalnym) byłoby to możliwe jedynie w przypadku, w którym zostałaby uznana za niezdolną do pracy (art. 37 ust. 1 Ustawy o pomocy społecznej). O uznaniu za niezdolną do pracy decyduje jednak komisja orzekająca o niepełnosprawności lub komisja orzekająca o niezdolności do pracy, które potrzebują opinii lekarza specjalisty przyjmującego w ramach NFZ. Takiej opinii zaś uchodźca nie uzyska, ponieważ nie będzie uprawniony do świadczeń medycznych w ramach NFZ.

Oznacza to uniemożliwienie uchodźcom z niepełnosprawnościami uregulowania swojego statusu jako osób z niepełnosprawnościami i korzystania z praw przysługujących takim osobom (por. Ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

W związku z tym należy zagwarantować prawo dostępu do lekarzy specjalistów w celach orzeczniczych osobom ubiegającym się o orzeczenie o niepełnosprawności lub uwzględnić uznawalność takich dokumentów wydanych na terytorium Ukrainy w zakresie dostępu do świadczeń medycznych.

 

Rekomendujemy rozszerzenie katalogu grup szczególnie wrażliwych projektu ustawy w ten sposób, aby:

• w paragrafie 3 ująć nie tylko osoby zamieszkujące w OZZ ale również odnieść się do grup szczególnie wrażliwych, o których mowa w art 112 ust. 4.

Pozostawienie go w obecnym brzmieniu może spowodować, że osoby, o których mowa w art 112 ust 4 nie będą chciały opuszczać OZZ, ponieważ będzie to oznaczało dla nich utratę prawa do świadczeń medycznych. Jest szczególnie istotne w przypadku wymienionych w tym artykule grup takich jak osoby z niepełnosprawnością, osoby starsze bez prawa do emerytury i bez pracy czy osoby po hospitalizacji.

• rozszerzyć grupy, którym przysługują świadczenia medyczne o opiekunów osób poniżej 18 roku życia, którzy nie mają innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, a także osoby z niepełnosprawnościami zamierzające ubiegać się o polskie orzeczenie o niepełnosprawności. Potrzebę takiego rozszerzenia uzasadniamy niżej.

 

16. Opiekunowie osób poniżej 18. roku życia

Rekomendujemy rozszerzenie kręgu osób uprawnionych do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych o opiekunów dzieci poniżej 18. roku życia, którzy nie posiadają innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego.

Pomimo podejmowanych działań na rzecz integracji oraz aktywizacji społecznej i zawodowej uchodźców, w szczególności kobiet z kilkorgiem dzieci, istotna część tej grupy nadal nie posiada innego tytułu do ubezpieczeń społecznych niż wynikający ze statusu UKR. Jednocześnie dzieci tych osób od kilku lat funkcjonują w polskim systemie edukacji, są objęte obowiązkiem szkolnym lub wychowaniem przedszkolnym, a w zdecydowanej większości przypadków zarówno dzieci, jak i ich opiekunowie deklarują zamiar stałego pobytu w Polsce.

Należy jednocześnie podkreślić, że samotni opiekunowie dzieci (najczęściej matki) znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej i zawodowej. Obowiązki opiekuńcze w istotny sposób ograniczają ich możliwości podejmowania pracy zarobkowej, co powoduje, że część z tych osób nie spełnia warunków umożliwiających objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym na zasadach ogólnych ani uzyskanie prawa do świadczeń opieki zdrowotnej z innych tytułów.

Brak prawa do świadczeń zdrowotnych po stronie opiekuna prowadzi do poważnych konsekwencji społecznych. Może to skutkować m.in. pogorszeniem stanu zdrowia opiekuna, zadłużeniem z tytułu korzystania z odpłatnych świadczeń medycznych, a także destabilizacją sytuacji rodzinnej. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do przerwania edukacji dziecka w polskiej szkole, problemów z zapewnieniem mu stałej opieki oraz ograniczenia faktycznej możliwości realizacji obowiązku szkolnego.

Rozszerzenie uprawnień do świadczeń medycznych na opiekunów dzieci poniżej 18. roku życia, nie posiadających innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, stanowi rozwiązanie racjonalne, spójne z celami polityk publicznych państwa oraz służące ochronie dobra dziecka, stabilności rodzin i interesu społecznego.

Zgodnie z przygotowywanymi i wdrażanymi politykami publicznymi odnoszącymi się do kryzysu demograficznego, zwiększanie liczby dzieci uczących się w polskich szkołach oraz kształconych w polskim systemie oświaty jest działaniem ocenianym pozytywnie. Ma ono znaczenie zarówno z perspektywy długofalowych interesów społeczno-gospodarczych państwa, jak i z punktu widzenia akceptacji społecznej, sprzyjając integracji oraz stabilizacji pobytu rodzin z dziećmi.

 

17. Obowiązek wsparcia ze strony państwa

Organizacje społeczne wyrażają wreszcie zaniepokojenie, że zamiast obowiązku zapewnienia określonej formy wsparcia projekt Ustawy daje władzom woluntatywną możliwość udzielenia wsparcia (jak w art. 112.1). Oznacza to bowiem niemożność przewidzenia, czy beneficjent ochrony czasowej uprawniony do pomocy tę pomoc otrzyma, w jakim zakresie i na jakich warunkach – również wówczas, gdy dotyczy to sytuacji tak podstawowych, jak opieka medyczna w trakcie ciąży i połogu czy ryzyko bezdomności w przypadku osób niesamodzielnych.

W art. 112.1 oraz art. 112.3 postulujemy zastąpienie frazy “może zapewnić” słowem “zapewnia”, a w art 112.5. zastąpienie frazy “może być udzielana” frazą “jest udzielana”. 

 

V: Dodatkowe uwagi wniesione przez organizacje należące do Sieci “Mapuj Pomoc” oraz Inicjatywy “Nasz Rzecznik”:

 

A) Uwagi “Fundacji Ukraina” do projektu ustawy UD345

1. Zwolnienie z opłat w OZZ dla faktycznych opiekunów osób niesamodzielnych, niezależnie od wieku czy stopnia niepełnosprawności opiekuna.   Projekt uznaje za grupę wrażliwą jedynie OzN. Jeśli osoba z niepełnosprawnością wymaga opieki 24/7, jej opiekun nie może podjąć pracy zarobkowej, a według ustawy musi płacić za swój pobyt.

Ryzyko: Wymuszona separacja rodzin lub bezdomność: Opiekunowie będą zmuszeni do opuszczenia OZZ, pozostawiając osobę niesamodzielną bez opieki, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia.

2. Uznanie „opieki nad osobą niesamodzielną” za przesłankę zwalniającą z wymogu dochodowego przy świadczeniach i legalizacji pobytu. Weryfikacja prawa do świadczeń (np. 800+) uzależniona od pracy nie przewiduje wyjątku dla opiekunów OzN, co jest dyskryminujące ze względu na stan zdrowia członka rodziny.

Ryzyko: Pozbawienie rodziny jedynego źródła utrzymania przy jednoczesnym braku możliwości podjęcia pracy ze względu na obowiązki opiekuńcze.

Praca zawodowa opiekuna osoby niesamodzielnej (wymagającej karmienia, wsparcia w czynnościach pielęgnacyjno-higienicznych, poruszaniu się etc) jest fizycznie niemożliwa bez zapewnienia systemowej opieki wytchnieniowej lub profesjonalnej pielęgniarskiej wewnątrz OZZ.

Możliwym rozwiązaniem może być wprowadzenie wymogu przedstawienia ukraińskiego orzeczenia osoby z niepełnosprawnością o potrzebie stałej opieki (grupa I lub „A”) lub zaświadczenia o wszczęciu polskiej procedury orzeczniczej. To uszczelni system, chroniąc jednocześnie najbardziej bezbronnych przed bezdomnością.

Uzyskanie polskiego orzeczenia o niepełnosprawności (podstawa do świadczeń) trwa obecnie od 6 do 12 miesięcy.

3. Wprowadzenie do ustawy (lub delegacji do rozporządzenia) obowiązku opracowania i opublikowania jednolitego standardu obsługi pacjenta ze statusem UKR dla placówek medycznych. Standard ten musi jasno określać algorytm weryfikacji uprawnień oraz listę dokumentów potwierdzających prawo do świadczeń, szczególnie w sytuacjach granicznych.

Brak jasnych wytycznych wykonawczych powoduje, że placówki medyczne, obawiając  się braku refundacji z NFZ, odmawiają przyjęć. Obecnie pacjenci uchodźczy spotykają się z „segregacją administracyjną” – dostęp do lekarza zależy od wiedzy i dobrej woli personelu rejestracji. Szpitale często odmawiają przyjęć planowych osób niepracujących, ponieważ nie mają jasnej gwarancji, że Fundusz Pomocy pokryje koszty leczenia osoby, która nie posiada polskiego tytułu ubezpieczenia (składki z pracy), mimo że ustawa teoretycznie im to gwarantuje.

Często zdarza się, że system eWUŚ „nie widzi” uprawnień osoby z PESEL UKR, co jest interpretowane przez placówki jako brak prawa do bezpłatnej opieki.

Ryzyko: Dla osób (szczególnie tych z niepełnosprawnościami) i w trudnej sytuacji zdrowotnej  każda odmowa przyjęcia do szpitala z powodów formalnych może stanowić zagrożenie życia. Brak konkretnych wytycznych sprawia, że proces leczenia jest przerywany.

Przepisy na poziomie ustawy są ogólne, ale brakuje wytycznych operacyjnych Prezesa NFZ. W praktyce lekarz w przychodni nie wie, na jaki artykuł się powołać, rozliczając wizytę osoby bez zatrudnienia. Postulujemy o wpisanie do ustawy obowiązku wydania przez Ministra Zdrowia obwieszczenia z konkretną instrukcją dla świadczeniodawców.

 

B) Uwagi Fundacji „Dom tam, gdzie Ty”

Fundacja „Dom tam, gdzie Ty” zwraca uwagę na szczególnie trudną sytuację młodzieży powyżej 18. roku życia, posiadającej status UKR, która kontynuuje naukę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Osoby te nie mogą zostać objęte kartą pobytu jako członkowie rodziny swoich rodziców, a jednocześnie obowiązujące przepisy nie pozwalają im na złożenie wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy na podstawie nauki lub kształcenia, jeżeli ich pobyt oparty jest na statusie UKR.

Równocześnie młodzież ta została wyłączona z możliwości ubiegania się o kartę pobytu CUKR, jeżeli nie spełnia wymogu 365 dni pobytu na statusie UKR.

W efekcie osoby te pozostają faktycznie wyłączone z dwóch równoległych systemów legalizacji pobytu – zarówno z rozwiązań przewidzianych dla karty pobytu CUKR, jak i z klasycznych zezwoleń na pobyt czasowy na podstawie nauki – mimo że legalnie przebywają w Polsce, uczą się i integrują ze społeczeństwem.

Fundacja postuluje wprowadzenie rozwiązań umożliwiających młodzieży powyżej 18. roku życia, posiadającej status UKR i kontynuującej edukację, uzyskanie alternatywnego tytułu pobytowego, w szczególności poprzez:

– dopuszczenie możliwości ubiegania się o zezwolenie na pobyt czasowy na podstawie nauki, lub

– objęcie tej grupy dostępem do karty pobytu CUKR na zasadach dostosowanych do ich sytuacji.

 

Poważnym problemem jest też brak  systemowego obowiązku informowania beneficjentów ochrony czasowej o zmianie lub utracie statusu UKR.

W praktyce często dochodzi do sytuacji, w których status UKR zostaje cofnięty lub wygasa bez wiedzy osoby zainteresowanej, np. na skutek działań systemowych, aktualizacji danych w rejestrach, decyzji organów granicznych lub wykrycia ochrony w innym państwie członkowskim UE. Osoby objęte ochroną czasową nie otrzymują w takich przypadkach żadnego automatycznego sygnału ani powiadomienia.

W konsekwencji cudzoziemcy przez długi czas pozostają nieświadomi utraty statusu, kontynuują pracę, korzystają z opieki zdrowotnej lub próbują przekroczyć granicę, dowiadując się o braku statusu dopiero w sytuacjach krytycznych, takich jak wizyta lekarska, rejestracja dziecka do świadczeń zdrowotnych, kontrola graniczna lub wizyta w urzędzie.

Fundacja postuluje wprowadzenie systemowego mechanizmu automatycznego informowania beneficjentów ochrony czasowej o każdej zmianie ich statusu prawnego, w szczególności poprzez wysyłanie powiadomień w aplikacjach diia.pl oraz mObywatel, a także – w miarę możliwości – za pośrednictwem innych kanałów komunikacji dostępnych administracji publicznej.

Brak takiego mechanizmu naraża beneficjentów ochrony czasowej na nieświadome naruszenie przepisów prawa oraz prowadzi do poważnych konsekwencji życiowych i prawnych, których można byłoby uniknąć przy odpowiednim i terminowym poinformowaniu.

C) UWAGI Fundacji “Alians Młodzieży Ukraińskiej “24 sierpnia” (24/08)”

Obecne przepisy przewidują automatyczną utratę statusu beneficjenta ochrony czasowej w przypadku opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres dłuższy niż 30 dni, niezależnie od przyczyn wyjazdu. Rozwiązanie to nie uwzględnia realnych sytuacji życiowych cudzoziemców objętych ochroną czasową, w szczególności osób młodych i mobilnych, takich jak studenci, uczestnicy programów edukacyjnych, osoby wykonujące pracę o charakterze transgranicznym czy osoby znajdujące się w szczególnych sytuacjach rodzinnych.

Proponujemy wprowadzenie katalogu uzasadnionych przypadków, w których wyjazd z terytorium RP nie skutkowałby utratą statusu ochronnego, w tym wyjazdów związanych z edukacją, czasową pracą za granicą, istotnymi względami rodzinnymi oraz innymi uzasadnionymi okolicznościami ocenianymi indywidualnie przez wojewodę. Rozwiązanie to eliminuje nadmierny automatyzm i pozwala na proporcjonalne stosowanie przepisów przy jednoczesnym zachowaniu kontroli administracyjnej.

Dodatkowo postulujemy wprowadzenie procedury umożliwiającej cudzoziemcowi uzyskanie uprzedniej zgody wojewody na dłuższy wyjazd, przekraczający 90 dni, w przypadku istnienia ważnych względów osobistych lub zawodowych oraz wykazania zamiaru powrotu na terytorium RP. Mechanizm ten zwiększa pewność prawa, zapobiega niezamierzonej utracie statusu oraz pozwala administracji publicznej na indywidualną ocenę sytuacji cudzoziemca.

D) Uwagi Centralnej Rady Romów w Polsce

V. ZAKWATEROWANIE ZBIOROWE – ART. 112

Postulat przedłużenia okresu pobytu w OZZ:

W przypadku obywateli Ukrainy pochodzenia romskiego okres zakwaterowania zbiorowego może zostać przedłużony ponad 60 dni, jeżeli brak jest realnej możliwości samodzielnego zapewnienia zakwaterowania. Jest to szczególnie istotne, ponieważ uchodźcy pochodzenia romskiego napotykają w Polsce poważne problemy, starając się o wynajem mieszkania, które wynikają z uprzedzeń i dyskryminacji ze względu na pochodzenie. Osoby te są szczególnie narażone na popadnięcie w kryzys bezdomności.

PRZEPIS KOŃCOWY – ZASADA NIEDYSKRYMINACJI

NOWY art. 112j

Art. 112j.
Przy stosowaniu przepisów niniejszego rozdziału organy administracji publicznej są zobowiązane uwzględniać szczególną sytuację obywateli Ukrainy pochodzenia romskiego, przeciwdziałając wykluczeniu społecznemu i bezdomności.

 

E) Uwagi International Organization for Migration Polska w zakresie dostępu do rynku pracy

(uwagi w zakresie innych kwestii zostały wcześniej przekazane przez IOM do MSWiA):

 

Projektowane przepisy w sposób istotny zawężają prawo do wykonywania pracy oraz prowadzenia działalności gospodarczej, ograniczając je wyłącznie do obywateli Ukrainy objętych ochroną czasową. Pozostali obywatele Ukrainy mogą wykonywać pracę na podstawie powiadomienia lub prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie wówczas, gdy praca lub działalność została rozpoczęta przed dniem wejścia w życie ustawy. Jednocześnie projekt nie zawiera wyraźnych przepisów przejściowych, które regulowałyby sytuację obywateli Ukrainy oraz pracodawców w okresie dostosowawczym. Brak takich regulacji może skutkować istotnymi wątpliwościami interpretacyjnymi oraz negatywnymi konsekwencjami praktycznymi.

Należy również wskazać na ryzyko organizacyjne po stronie urzędów pracy, które mogą nie być w stanie obsłużyć nagłego napływu dużej liczby wniosków o wpis oświadczeń do ewidencji oświadczeń, co w konsekwencji może prowadzić do przerw w legalnym zatrudnieniu cudzoziemców.

Ponadto należy mieć na uwadze, że obywatelom Ukrainy wydawane są zezwolenia na pobyt czasowy i pracę, które zawierają odniesienie do art. 22 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz informację o obowiązku powiadomienia. Warto byłoby doprecyzować w celu uniknięcia zawiłości interpretacyjnych czy w przypadku zmiany pracodawcy przez cudzoziemca posiadającego takie zezwolenie konieczna będzie również zmiana zezwolenia na pobyt czasowy i pracę w celu wskazania nowego pracodawcy (co też spowoduje większą liczbę wniosków do urzędów), czy też wystarczające będzie jedynie złożenie oświadczenia. Brak jednoznacznych regulacji w tym zakresie może prowadzić do rozbieżnych praktyk organów oraz niepewności prawnej po stronie pracodawców i cudzoziemców.

Ponadto w praktyce zdarzają się sytuacje utraty statusu ochrony czasowej. Jeżeli taka osoba jest już zatrudniona, traci możliwość dalszej pracy na podstawie powiadomienia. Projekt nie reguluje, jakie są konsekwencje dla pracodawcy i pracownika w razie kontroli, ani czy przewidziany jest jakikolwiek okres ochronny lub dostosowawczy, co rodzi istotne ryzyka po obu stronach stosunku pracy.

Dodatkowo zwracamy uwagę, że kwestia powiadomień została ujęta w art. 116 w bardzo ogólny sposób, natomiast projekt przewiduje uchylenie art. 22–22¹ ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, które obecnie szczegółowo regulują procedurę powiadomienia, w tym m.in. przypadki, w których konieczne jest złożenie nowego powiadomienia. Usunięcie tych przepisów bez wprowadzenia analogicznych regulacji w nowej ustawie może prowadzić do istotnych luk prawnych oraz rozbieżnych interpretacji po stronie pracodawców i organów administracji.