17 listopada 2025 r. Zespół Praw Opiekunek i Opiekunów Inicjatywy „Nasz Rzecznik” przesłał Ministrze Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej list-apel o zmiany prawne, które poprawiłyby trudną sytuację osób wspierających bliskich z niepełnosprawnościami. Publikujemy jego treść:

 

Łódź, Pruszków, Kraków, Warszawa, dn. 17 listopada 2025 r.

 

                                                           Szanowna Pani Dr Agnieszka Dziemianowicz-Bąk

                                                           Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

 

Wniosek o wprowadzenie zmian w przepisach dotyczących świadczeń opiekuńczych

w świetle analiz i rekomendacji Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy „Nasz Rzecznik”

 

Szanowna Pani Ministro,

 

w imieniu Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy “Nasz Rzecznik”, koalicji blisko 160 organizacji społecznych, współpracującej z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich, wnosimy  o przeanalizowanie poniższych kwestii dotyczących sytuacji opiekunek i opiekunów osób z niepełnosprawnościami oraz wprowadzenie postulowanych przez nas zmian.

 

Jak podkreślamy w sztandarowym postulacie Zespołu, podmiotowość przynależy nie tylko osobom z niepełnosprawnościami, lecz także osobom je wspierającym. Zgodnie z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych, ważne jest zapewnienie realnego, ustawowo gwarantowanego i finansowanego z budżetu państwa wsparcia zarówno osobom z niepełnosprawnościami jak i – niezależnie – opiekunkom i opiekunom.

Niestety, na mocy Ustawy o świadczeniu wspierającym następuje stopniowa likwidacja świadczenia pielęgnacyjnego, przysługującego z tytułu wsparcia osoby z niepełnosprawnością. Wedle nowych zasad można je otrzymywać tylko do osiągnięcia przez wspieraną osobę z niepełnosprawnością pełnoletności.

Beneficjentki i beneficjenci „nowego” świadczenia mogą wykonywać inną pracę zawodową. Opiekunki i opiekunowie osób dorosłych, którzy pozostają na „starych zasadach” wciąż nie mogą podjąć pracy zarobkowej w wymiarze, który mogliby łączyć ze sprawowaną opieką. Doszło więc do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji opiekunów dzieci (i osób niepełnoletnich) oraz opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnościami, z racjonalnych powodów nie decydujących się na „zamianę” świadczenia pielęgnacyjnego na wspierające.

Jest wreszcie duża grupa opiekunek i opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnościami, którzy w poprzednim stanie prawnym, przed wprowadzeniem świadczenia wspierającego, nie pobierali świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ łączyli opiekę z pracą zarobkową. Nie przysługuje im ochrona z tytułu praw nabytych i zostali pozbawieni możliwości wyboru świadczeń, do których powinni mieć pełne prawo.

Należy wspierać opiekunki i opiekunów nie tylko dzieci, ale również dorosłych osób z niepełnosprawnościami, którzy – mimo ograniczeń wynikających z pełnionych ról – chcieliby podejmować aktywność zarobkową, dziś blokowaną przez wadliwe przepisy.

Zespół Praw Opiekunek i Opiekunów Inicjatywy „Nasz Rzecznik” stoi na stanowisku, że wszyscy opiekunowie rodzinni powinni mieć możliwość otrzymywania świadczenia opiekuńczego, a jednocześnie móc wykonywać innego rodzaju pracę – wedle ich osobistych zasobów i wyborów.

Należy przy tym podkreślić, że:

1. opieka jest wymagającą pracą o ogromnej wartości materialnej, zatem państwo nie powinno systemowo nakładać obowiązku jej wykonywania bez jakiegokolwiek wynagrodzenia; formuła świadczenia opiekuńczego może się zmienić, może mieć ono inną nazwę, ale powinno być wypłacane; obowiązkowa praca opiekuńcza bez wynagrodzenia to systemowa przemoc;
2. wobec braku systemowych usług, które mogłyby w trwały i przewidywalny sposób zastąpić ich pracę opiekuńczą, bez zabezpieczenia świadczeń społecznych, opiekunowie rodzinni nie mogą podejmować innej pełnoetatowej pracy zawodowej.

 

Powszechnie dostępna, wielozakresowa asystencja, przystosowane szkoły, ośrodki dziennego pobytu, odpowiadające na konkretne potrzeby, mieszkania treningowe, mieszkania wspomagane różnego typu, wspomagane społeczności mieszkaniowe gwarantowane ustawą, opieka wytchnieniowa, itp. nadal pozostają jedynie postulatami. Dorosłe osoby z niepełnosprawnością intelektualną, z wielorakimi, sprzężonymi niepełnosprawnościami po ukończeniu 24 r.ż. trafiają w systemową próżnię – ich opiekun(k)om pracy nie ubywa, a zdecydowanie przybywa.

Osoby opiekujące się nie mogą angażować się w pełnowymiarową, pozaopiekuńczą aktywność zawodową, gdy nie mają gdzie i z kim zostawić osób, które wspierają (zarówno dorosłych, jak i dzieci), gdy nie ma kto ich zastąpić podczas częstych wizyt lekarskich, pobytów w szpitalach, załatwiania spraw urzędowych. W tej sytuacji trudno utrzymać zatrudnienie nawet na część etatu.

Osoby sprawujące opiekę nad dziećmi z niepełnosprawnością, pracując dorywczo np. na umowy-zlecenia, muszą liczyć się z tym, że składki społeczne odprowadzane od tych zleceń będą bardzo niskie, a od umów o dzieło składek nie odprowadza się wcale. Na wyższe składki a zatem później świadczenie emerytalne mogłyby liczyć powstrzymując się od dodatkowej pracy, pobierając tylko świadczenie. Z kolei odcięcie się od rynku pracy budzi obawy o przyszłość, gdy świadczenie nie będzie już dostępne. Te fakty w zupełnie innym świetle pokazują możliwość łączenia pracy ze świadczeniem pielęgnacyjnym.

Składki emerytalno-rentowe dla opiekunek/ów pobierających świadczenie pielęgnacyjne „na starych zasadach” odprowadzane są maksymalnie przez 20 lat dla kobiet i 25 lat – w przypadku mężczyzn. Staże opiekuńcze bywają jednak o wiele dłuższe. Nadal nie wolno łączyć świadczenia pielęgnacyjnego z wypracowaną emeryturą, co wydaje się okrutne wobec najstarszych rodziców/opiekunów rodzinnych, pobierających teraz świadczenie pielęgnacyjne na starych zasadach, a zajmujących się swoimi bliskimi przez minimum 40 lat.

Czynnikiem degradującym starania o podjęcie długoterminowych zobowiązań zawodowych są także krótkie terminy orzeczeń.

Wieloletnia, wyczerpująca opieka, bez prawa do wytchnienia, ma destrukcyjny wpływ na stan zdrowia, co utrudnia, a niejednokrotnie uniemożliwia podjęcie drugiej pracy – zarobkowej. Nie można zapominać, że opiekunki i opiekunowie rodzinni mają prawo do regularnego, przewidywalnego i wystarczającego odpoczynku, podczas którego mogliby regenerować zdrowie fizyczne i psychiczne.

Raz jeszcze pragniemy przypomnieć, że opieka to praca, mająca wymiar ekonomiczny, a zaangażowanie w nią opiekunów rodzinnych pozwala państwu na krociowe oszczędności. Pozaopiekuńcza praca zawodowa jest zaś sposobem nie tylko na poprawę sytuacji materialnej, ale i tak istotne włączenie społeczne. Wielu opiekunów chętnie się jej podejmie, jeśli będą mieć ku temu warunki.

Państwo ma interes publiczny we wspieraniu jakości i trwałości opieki rodzinnej nad osobami z niepełnosprawnościami, w tym najpoważniejszymi. Ma też obowiązek traktować podmiotowo wszystkich obywateli. Nikt nie powinien pracować bez wynagrodzenia, całodobowo, dożywotnio, bez urlopu i godziwych zabezpieczeń emerytalno-rentowych.

Przepisy dotyczące świadczeń opiekuńczych powinny być spójne, realistyczne, niewykluczające.

Wnosimy więc o podjęcie przez Panią Ministrę i kierowany przez Panią resort pilnych działań na rzecz zmian prawnych, które rekomendujemy.

Pozostajemy do dyspozycji.

 

Z wyrazami szacunku,

w imieniu Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy „Nasz Rzecznik”,

 

Anna Duniewicz, koordynatorka Inicjatywy „Nasz Rzecznik”

Alicja Loranc, członkini Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy „Nasz Rzecznik”

Dorota Próchniewicz, członkini Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy „Nasz Rzecznik”

Olga Ślepowrońska, koordynatorka Zespołu Praw Opiekunek/ów Inicjatywy „Nasz Rzecznik”