4 grudnia Zespół Praw Osób z Niepełnosprawnościami Inicjatywy „Nasz Rzecznik” wystosował pismo do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, zgłaszając w nim uwagi do przeglądu i ewaluacji stosowania przepisów Ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Poniżej jego treść:
Łódź, Warszawa, dn. 4 grudnia 2025 r.
Szanowna Pani
Dr Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Uwagi do przeglądu przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym
– problemy sygnalizowane przez osoby z niepełnosprawnościami
działające w Inicjatywie „Nasz Rzecznik”
Szanowna Pani Ministro,
w imieniu Zespołu Praw Osób z Niepełnosprawnościami Inicjatywy „Nasz Rzecznik”, koalicji 158 organizacji społecznych współpracujących z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich, pragniemy zgłosić uwagi do przeprowadzonego przeglądu i ewaluacji stosowania przepisów Ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (dalej: ustawa) wraz z jej aktami wykonawczymi.
Zgodnie z art. 69 ustawy: „Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, po upływie roku od dnia wejścia w życie ustawy, dokona przeglądu stosowania przepisów ustawy oraz standardów, o których mowa w art. 4b ustawy zmienianej w art. 39, przepisów wydanych na podstawie art. 6b6 ust. 4 ustawy zmienianej w art. 39 oraz procedur postępowania w sprawach dotyczących ustalania poziomu potrzeby wsparcia, w celu dokonania oceny poziomów potrzeby wsparcia, od których uzależniona jest wysokość świadczenia wspierającego oraz przedstawienia rekomendacji Radzie Ministrów w kwestii ewentualnej konieczności podjęcia działań korygujących w systemie udzielania świadczenia wspierającego lub w innych systemach wykorzystujących ustalanie poziomu potrzeby wsparcia.”
Dn. 16 października br. Rada Ministrów przyjęła sprawozdania wraz z rekomendacjami z przeglądu stosowania przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym. Niestety ewaluacja ustawy nie uwzględnia wielu kwestii istotnych dla osób z niepełnosprawnościami.
Każdego dnia napływają do nas sygnały o problemach i nieprawidłowościach związanych z procesem ubiegania się o decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia. Wśród tych najczęściej sygnalizowanych przez osoby z niepełnosprawnościami znajdują się m.in.:
1. Niedostosowanie skali potrzeby wsparcia do zróżnicowania niepełnosprawności.
Obecna skala nie uwzględnia specyfiki różnych rodzajów niepełnosprawności (np. sensorycznych, intelektualnych, psychicznych, sprzężonych), co prowadzi do nieadekwatnej oceny indywidualnej sytuacji.
2. Znaczne i nieuzasadnione różnice w punktacji pomiędzy województwami.
W praktyce te same potrzeby wsparcia są inaczej oceniane w zależności od miejsca zamieszkania, co podważa zasadę równego traktowania.
3. Brak uzasadnienia decyzji wydawanych przez WZON.
Osoby z niepełnosprawnościami nie otrzymują informacji, które pozwalałyby zrozumieć, jak ustalono liczbę punktów i jakie potrzeby uznano lub pominięto.
4. Niewystarczające przygotowanie merytoryczne członków komisji wojewódzkich.
Osoby ubiegające się o decyzję zgłaszają przypadki zadawania pytań nieadekwatnych, upokarzających lub świadczących o braku wiedzy na temat danej niepełnosprawności. To potęguje stres i niechęć do udziału w komisji ze strony osób z niepełnosprawnościami.
5. Nietransparentność wytycznych dla wojewódzkich zespołów ds. orzekania o niepełnosprawności.
Brak publicznie dostępnych, jednoznacznych wytycznych rodzi obawy dotyczące spójności i rzetelności procesu oceny.
6. Zaniżanie punktacji w postępowaniu odwoławczym.
Osoby zgłaszają, że w praktyce odwołanie od decyzji nierzadko skutkuje obniżeniem liczby punktów, co budzi wątpliwości co do rzetelności i obiektywności procedury.
7. Nadmiernie długi czas oczekiwania na decyzję.
Skutkuje to niestabilnością finansową oraz problemami w zapewnieniu ciągłości świadczeń,
w tym zdrowotnych, dla osób wspierających (tzw. luka zdrowotna).
8. Zbyt wysoki poziom skomplikowania wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia i brak zrozumiałych instrukcji dotyczących wypełniania karty samooceny potrzeby wsparcia.
Konstrukcja wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia i język są trudne do zrozumienia, szczególnie dla osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi, psychicznymi lub trudnościami poznawczymi. Skomplikowanie wniosku oraz czytelnej instrukcji dla karty samooceny skutkuje częstymi błędami, nieuwzględnieniem wszystkich potrzeb i zaniżoną punktacją.
9. Niedostępność cyfrowa narzędzi i dokumentów.
Portal Emp@tia, PUE ZUS oraz formularze nie spełniają w pełni standardów dostępności. Część osób nie jest w stanie samodzielnie złożyć wniosku elektronicznie, natomiast decyzje wysyłane są jedynie w formie papierowej, mimo że wiele osób potrzebuje wersji elektronicznej dostępnej cyfrowo.
10. Brak posiedzeń komisji w lokalizacjach powiatowych.
Posiedzenia odbywają się głównie w wojewódzkich zespołach, co zmusza osoby z niepełnosprawnościami do pokonywania dużych odległości, często bez zapewnionego transportu lub wsparcia.
Przegląd ustawy odnosi się do części zgłaszanych nieprawidłowości. Wśród rekomendacji znajdują się między innymi:
- Usprawnienie procedur wydawania decyzji o potrzebie wsparcia.
- Podniesienie jakości tych decyzji.
- Zmiany mające na celu skrócenie terminów oczekiwania na wydanie decyzji.
- Zmiana zasad przyznawania punktów.
- Prowadzenie szkoleń i innych działań edukacyjnych dla specjalistów, którzy ustalają poziom potrzeby wsparcia.
Niestety, rekomendacje są zapisane w sposób bardzo ogólny. W przeglądzie brakuje konkretnych propozycji ich wdrożenia, w tym projektowanych przepisów odnoszących się do zasad przyznawania punktów w ocenie skali potrzeby wsparcia.
Dodatkowo, rekomendacje pomijają fakt, że wnioski, jakie muszą wypełniać osoby z niepełnosprawnościami, są bardzo skomplikowane. Trudno je zrozumieć. To powoduje, że często są wypełniane niewłaściwie. Osoby z niepełnosprawnościami nie wskazują wszystkich swoich potrzeb, przez co otrzymują mniejszą liczbę punktów w decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia.
Rekomendacje nie odnoszą się również do praktyki przyznawania niższej liczby punktów w trybie procedury odwoławczej. To negatywne zjawisko wymaga zdecydowanej reakcji Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Liczymy, że pomimo braku szczegółowych zapisów w przeglądzie ustawy w tym zakresie, nasza uwaga zostanie uwzględniona na dalszym etapie prac.
Ufamy, że Pani Ministra z uwagą przyjrzy się wszystkim podniesionym kwestiom i niezwłocznie zainicjuje proces wdrażania rekomendacji z przeglądu stosowania przepisów ustawy wraz z dodatkowymi uwagami inicjatywy „Nasz Rzecznik”, przedstawionymi w niniejszym piśmie. Jest to ogromnie istotne, ponieważ decyzja ustalająca poziom potrzeby wsparcia i poziom uzyskanych punktów nie tylko decyduje o wysokości świadczenia wspierającego, ale też – na co wskazują kolejne projekty ustawowych regulacji – ma być kryterium dostępu do innych usług, w tym asystencji osobistej.
Z wyrazami szacunku,
Anna Wróblewska, koordynatorka Zespołu Praw Osób z Niepełnosprawnościami Inicjatywy „Nasz Rzecznik”
Anna Duniewicz, koordynatorka Inicjatywy „Nasz Rzecznik”
